<?xml version="1.0" encoding="utf-8"?>
<?xml-stylesheet type="text/xsl" href="/static/taisho.xsl"?>
<TEI xmlns:cb="http://www.cbeta.org/ns/1.0" xml:lang="lzh-Hant-HK" xml:id="Y38n0036">
<teiHeader>
	<fileDesc>
		<titleStmt>
			<title>Corpus of Venerable Yin Shun's Buddhist Studies, Electronic version, No. 36 空之探究</title>
			<title xml:lang="zh-Hant">印順法師佛學著作集數位版, No. 36 空之探究</title>
			<author>民國 釋印順著</author>
			<respStmt>
				<resp>Electronic Version by</resp>
				<name>CBETA</name>
			</respStmt>
		</titleStmt>
		<editionStmt>
			<edition>XML TEI P5</edition>
			<respStmt xml:id="resp1"><resp>corrections</resp><name>orig</name></respStmt>
			<respStmt xml:id="resp2"><resp>corrections</resp><name>CBETA</name></respStmt>
			<respStmt xml:id="resp3"><resp>corrections</resp><name>正聞出版社</name></respStmt>
			<respStmt xml:id="resp4"><resp>corrections</resp><name>釋印順</name></respStmt>
		</editionStmt>
		<extent>4卷</extent>
		<publicationStmt>
			<idno type="CBETA">
				<idno type="canon">Y</idno>.<idno type="vol">38</idno>.<idno type="no">36</idno>
			</idno>
			<distributor>
				<name>中華電子佛典協會 (CBETA)</name>
				<address>
					<addrLine><email>service@cbeta.org</email></addrLine>
				</address>
			</distributor>
			<availability>
				<p>Available for non-commercial use when distributed with this header intact.</p>
			</availability>
			<date>2024-03-06 05:25:16 +0800</date>
		</publicationStmt>
		<sourceDesc>
			<bibl>
				<title level="s">Corpus of Venerable Yin Shun's Buddhist Studies</title>
				<title level="s" xml:lang="zh-Hant">印順法師佛學著作集</title>
				<title level="m" xml:lang="zh-Hant">空之探究</title>
			</bibl>
		</sourceDesc>
	</fileDesc>
	<encodingDesc>
		<projectDesc>
			<p xml:lang="en" cb:type="ly">Text as provided by Yin-Shun Cultural and Educational Foundation</p>
			<p xml:lang="zh-Hant" cb:type="ly">印順文敎基金會提供</p>
		</projectDesc>
		<editorialDecl>
			<punctuation resp="#resp1"><p>原書標點</p></punctuation>
		</editorialDecl>
		<tagsDecl>
			<namespace name="http://www.tei-c.org/ns/1.0">
				<tagUsage gi="rdg">
					<listWit>
						<witness xml:id="wit.cbeta">【CB】</witness>
						<witness xml:id="wit.orig">【印順】</witness>
					</listWit>
				</tagUsage>
			</namespace>
		</tagsDecl>
		<charDecl>
<char xml:id="CB00014">
				<charName>CBETA CHARACTER CB00014</charName>
				<mapping cb:dec="983054" type="PUA">U+F000E</mapping>
			<mapping type="unicode">U+246D3</mapping><charProp><localName>composition</localName><value>[(殼-一)/牛]</value></charProp></char>
<char xml:id="CB00145">
				<charName>CBETA CHARACTER CB00145</charName>
				<mapping cb:dec="983185" type="PUA">U+F0091</mapping>
			<mapping type="unicode">U+3779</mapping><charProp><localName>composition</localName><value>[少/兔]</value></charProp></char>
<char xml:id="CB34171">
				<charName>CBETA CHARACTER CB34171</charName>
				<mapping cb:dec="1017211" type="PUA">U+F857B</mapping>
			<mapping type="unicode">U+28EF6</mapping><charProp><localName>normalized form</localName><value>隙</value></charProp><charProp><localName>composition</localName><value>[隙-(小/(白-日))+少]</value></charProp></char>
</charDecl>
	</encodingDesc>
	<profileDesc>
		<langUsage>
			<language ident="en">English</language>
			<language ident="zh-Hant">Chinese (Traditional)</language>
		</langUsage>
	</profileDesc>
	<revisionDesc>
		<change when="2021-03-17">
			<name>Ray Chou 周邦信</name>Created initial TEI XML P5a version with bm2p5a.py
		</change>
	</revisionDesc>
</teiHeader>
<text><body>
<milestone n="1" unit="juan"/>
<pb n="a001a" ed="Y" xml:id="Y38.0036.a001a"/>
<lb n="a001a01" ed="Y"/><cb:div type="other"><cb:mulu level="1" type="其他">序</cb:mulu><head rend="kaiti">序</head>
<lb n="a001a02" ed="Y"/><p xml:id="pY38pa001a0201">我在<cit><bibl><title level="m">《中觀今論》</title>中說：</bibl><quote>「在師友中，我是被看作研究三論或空宗的」</quote></cit>。我<quote>「對於空宗根本
<lb n="a001a03" ed="Y"/>大義，確有廣泛的同情」</quote>，但<quote>「我不能屬於空宗的任何學派」</quote>。問題是：我讀書不求甚解，泛而
<lb n="a001a04" ed="Y"/>不專，是不適於專宏一宗，或深入而光大某一宗的。還有，面對現實的佛敎，總覺得與佛法有一
<lb n="a001a05" ed="Y"/>段距離。我的發心修學，只是對佛法的一點眞誠，希望從印度傳來的三藏中，理解出行持與義解
<lb n="a001a06" ed="Y"/>的根源與流變，把握更純正的，更少爲了適應而天（神）化、俗化的佛法。這是從寫作以來，不
<lb n="a001a07" ed="Y"/>敢忘失的方針。</p>
<lb n="a001a08" ed="Y"/><p xml:id="pY38pa001a0801">前幾年，爲了<title level="m">《初期大乘佛敎之起源與開展》</title>的寫作，在閱讀<title level="m">《般若經》</title>時，想起了三十多
<lb n="a001a09" ed="Y"/>年前，<cit><bibl><title level="m">《中觀今論》</title>的一個見解：</bibl><quote>「中論是阿含經的通論」</quote></cit>；<quote>「中論確是以大乘學者的立場，…
<lb n="a001a10" ed="Y"/>…抉發阿含經的緣起深義，將（大乘）佛法的正見，確樹於緣起中道的磐石」</quote>。這一論斷，出於
<lb n="a001a11" ed="Y"/>個人的論斷，不一定能受到佛學界的認可。對於<title level="m">《般若經》</title>的空義，旣有了較明確的理解，不如
<lb n="a001a12" ed="Y"/>從「阿含」、「部派」、「般若」、「龍樹」，作一番「空之探究」，以闡明空的實踐性與理論
<lb n="a001a13" ed="Y"/>的開展。這一構想，就是寫作本書的動機。</p>
<pb n="a002a" ed="Y" xml:id="Y38.0036.a002a"/>
<lb n="a002a01" ed="Y"/><p xml:id="pY38pa002a0101">本書的主題就是「空」。簡單的說：「阿含」的空，是重於修持的解脫道。「部派」的空，
<lb n="a002a02" ed="Y"/>漸傾向於法義的論究。「般若」的空，是體悟的「深奧義」。「龍樹」的空，是<title level="m">《般若經》</title>的假
<lb n="a002a03" ed="Y"/>名、空性，與<title level="m">《阿含經》</title>緣起、中道的統一。「大乘佛法」的一切法空，不離「佛法」⸺緣起
<lb n="a002a04" ed="Y"/>中道的根本立場；是「中論」（理論的），也是中觀（實踐的）。雖然名爲「探究」，其實只是
<lb n="a002a05" ed="Y"/>引述經論來說明，沒有自己的發揮。最近見到<title level="s">《世界佛學名著譯叢》</title>目錄，知道有梶山雄一等的
<lb n="a002a06" ed="Y"/>集體著作⸺<title level="m">《般若思想》</title>與<title level="m">《中觀思想》</title>，沒有能讀到與參考，非常遺憾！希望能有一些共同
<lb n="a002a07" ed="Y"/>的看法！民國七十三年十一月二十九日，自序於台中華雨精舍。</p></cb:div>
<pb n="0001a" ed="Y" xml:id="Y38.0036.0001a"/>
<lb n="0001a01" ed="Y"/><cb:div type="other"><cb:mulu level="1" type="其他">第一章　《阿含》⸺空與解脫道</cb:mulu><head>第一章　<title level="m">《阿含》</title>⸺空與解脫道</head>
<lb n="0001a02" ed="Y"/><cb:div type="other"><cb:mulu level="2" type="其他">一　引言</cb:mulu><head>一　引言</head>
<lb n="0001a03" ed="Y"/><p xml:id="pY38p0001a0301">空（<foreign xml:lang="sa">śūnya</foreign>, <foreign xml:lang="pi">suñña</foreign>）與空性（<foreign xml:lang="sa">śūnyatā</foreign>, <foreign xml:lang="pi">suññatā</foreign>），是佛法中的重要術語。在佛法的弘傳流通
<lb n="0001a04" ed="Y"/>中，「空」義不斷的發揚，從佛被稱爲「空王」，佛敎被稱爲「空門」，就可以想見空義的廣大
<lb n="0001a05" ed="Y"/>深遠了。然空與空性的早期意義，到底表示了什麼？在什麼情況下，空性竟表示了最普遍的眞理
<lb n="0001a06" ed="Y"/>、絕對的眞理呢？</p>
<lb n="0001a07" ed="Y"/><p xml:id="pY38p0001a0701">佛法所處理的問題，本是當時印度宗敎界的共同問題。面對生而又死，死而又生⸺「生死
<lb n="0001a08" ed="Y"/>流轉」的事實，而求得生死的徹底解脫⸺「涅槃」，也就是最高理想的實現。事實與理想，原
<lb n="0001a09" ed="Y"/>則上大致相近，而怎樣來實現解脫，各敎派所提出的見解與方法，卻各不相同。釋尊基於人生眞
<lb n="0001a10" ed="Y"/>義的大覺，提出了獨到的正道⸺中道。釋尊的原始敎說，實際上並沒有以空爲主題來宣揚，但
<lb n="0001a11" ed="Y"/>佛法的特性，確乎可以「空」來表達。所以在佛法中，空義越來越重要，終於成爲佛法甚深的主
<lb n="0001a12" ed="Y"/>要論題。</p>
<pb n="0002a" ed="Y" xml:id="Y38.0036.0002a"/>
<lb n="0002a01" ed="Y"/><p xml:id="pY38p0002a0101">空與空性，先依初期聖典來觀察。那些是初期聖典呢？代表初期的契經，現存漢譯的四阿含
<lb n="0002a02" ed="Y"/>經，及巴利（<foreign xml:lang="pi">Pāli</foreign>）藏的五部。漢譯的是：一、<title level="m">《雜阿含經》</title>，宋<name role="" type="person">求那跋陀羅</name>（<foreign xml:lang="sa">Guṇabhadra</foreign>）
<lb n="0002a03" ed="Y"/>譯（佚失二卷）。二、<title level="m">《中阿含經》</title>，東晉<name role="" type="person">僧伽提婆</name>（<foreign xml:lang="sa">Saṃghadeva</foreign>）譯。這二部，是說一切有
<lb n="0002a04" ed="Y"/>部（<foreign xml:lang="sa"><anchor xml:id="nkr_note_add_0002a0401" n="0002a0401"/><anchor xml:id="beg0002a0401" n="0002a0401"/>Sarvāstivāda<anchor xml:id="end0002a0401"/></foreign>）的誦本。三、<title level="m">《長阿含經》</title>，後秦佛陀耶舍（<foreign xml:lang="sa">Buddhayaśas</foreign>）共<name role="" type="person">竺佛念</name>譯
<lb n="0002a05" ed="Y"/>，是法藏部（<foreign xml:lang="sa"><name role="" type="person">Dharmagupta</name>ka</foreign>）的誦本。四、<title level="m">《增壹阿含經》</title>，苻秦曇摩難提（<foreign xml:lang="sa">Dharmanandi</foreign>）
<lb n="0002a06" ed="Y"/>譯出，由東晉<name role="" type="person">僧伽提婆</name>改正，是大衆部（<foreign xml:lang="sa"><anchor xml:id="nkr_note_add_0002a0601" n="0002a0601"/><anchor xml:id="beg0002a0601" n="0002a0601"/>Mahāsāṃghika<anchor xml:id="end0002a0601"/></foreign>）末派的誦本，已有大乘思想。此外
<lb n="0002a07" ed="Y"/>，有<title level="m">《別譯雜阿含經》</title>，失譯，是<title level="m">《雜阿含經》</title>的一部分，可能是飮光部（<foreign xml:lang="sa">Kāśyapīya</foreign>）的誦本
<lb n="0002a08" ed="Y"/>。巴利藏五部是：一、<title level="m">《長部》</title>；二、<title level="m">《中部》</title>；三、<title level="m">《相應部》</title>（與<title level="m">《雜阿含經》</title>相當）；四
<lb n="0002a09" ed="Y"/>、<title level="m">《增支部》</title>。這四部，與四阿含經相當。五、<title level="m">《小部》</title>，共十五種。其中，二、<title level="m">《法句》</title>；五
<lb n="0002a10" ed="Y"/>、<title level="m">《經集》</title>，<title level="m">《經集》</title>分<title level="a">〈蛇品〉</title>、<title level="a">〈小品〉</title>、<title level="a">〈大品〉</title>、<title level="a">〈義品〉</title>、<title level="a">〈彼岸道品〉</title>：是<title level="m">《小部
<lb n="0002a11" ed="Y"/>》</title>中成立比較早的。這五部，是赤銅鍱部（<foreign xml:lang="sa"><anchor xml:id="nkr_note_add_0002a1101" n="0002a1101"/><anchor xml:id="beg0002a1101" n="0002a1101"/>Tāmraśāṭīya<anchor xml:id="end0002a1101"/></foreign>）的誦本。這些早期敎說，<title level="m">《雜阿含
<lb n="0002a12" ed="Y"/>經》</title>是其他三阿含的根本。<title level="m">《雜阿含經》</title>可分爲三類：一、「修多羅」，是簡短的散文。原始結
<lb n="0002a13" ed="Y"/>集者，將一則一則的佛說，隨類而集成四部：五蘊，六處，因緣，道品。這是隨類而集成的，所
<lb n="0002a14" ed="Y"/>以名爲相應敎；相應也有雜廁的意思。這是最原始的敎說，不過現存的已雜有後出的成分。二、
<lb n="0002a15" ed="Y"/>「祇夜」，與<title level="m">《相應部》</title>的<title level="a">〈有偈品〉</title>相當。祇夜本是一切偈頌的通稱，由於<title level="a">〈有偈品〉</title>成爲相
<pb n="0003a" ed="Y" xml:id="Y38.0036.0003a"/>
<lb n="0003a01" ed="Y"/>應修多羅的一分，其他偈頌，如<title level="m">《法句》</title>，<title level="m">《經集》</title>等，就被稱爲「伽陀」，「優陀那」了。三
<lb n="0003a02" ed="Y"/>、「記說」，有「弟子記說」與「如來記說」。「弟子記說」，重於分別法義，已有解說「祇夜
<lb n="0003a03" ed="Y"/>」的經說。<title level="m">《雜阿含經》</title>有這三分，集出是有次第先後的<anchor xml:id="nkr_note_orig_0003001" n="0003001"/>。現存的漢譯與巴利文藏，不但集出
<lb n="0003a04" ed="Y"/>有先後，而且都是部派的誦本，含有部派的成分，這是不可不加注意的！現在，先從共通的、簡
<lb n="0003a05" ed="Y"/>要的空義說起，作爲全論的引言。</p>
<lb n="0003a06" ed="Y"/><p xml:id="pY38p0003a0601">在初期聖典中，空與住處有關，如<title level="m">《相應部》</title>（五四）<title level="a">〈入出息相應〉</title><note place="inline">南傳一六下･一八一</note>
<lb n="0003a07" ed="Y"/>說：</p>
<lb n="0003a08" ed="Y"/><quote><p xml:id="pY38p0003a0801">「比丘！往阿練若，往樹下，往空屋，結跏趺坐，正身，修普前念，正念入息，正念出息
<lb n="0003a09" ed="Y"/>」<anchor xml:id="nkr_note_orig_0003002" n="0003002"/>。</p></quote>
<lb n="0003a10" ed="Y"/><p xml:id="pY38p0003a1001">佛與出家弟子的修行處，經中一再說到：阿練若，樹下，空屋。這三處是最一般的，還有岩
<lb n="0003a11" ed="Y"/>洞，塚間等地方。空屋（<foreign xml:lang="pi"><anchor xml:id="nkr_note_add_0003a1101" n="0003a1101"/><anchor xml:id="beg0003a1101" n="0003a1101"/>suññagāra<anchor xml:id="end0003a1101"/></foreign>），或譯爲空閑處，空舍，空所，靜室等。與 <foreign xml:lang="pi"><anchor xml:id="nkr_note_add_0003a1102" n="0003a1102"/><anchor xml:id="beg0003a1102" n="0003a1102"/>suññagāra<anchor xml:id="end0003a1102"/></foreign>
<lb n="0003a12" ed="Y"/> 大體相同的，還有譯爲空舍的 <foreign xml:lang="pi">suñña-geha</foreign><anchor xml:id="nkr_note_orig_0003003" n="0003003"/>。空屋，空舍，是曠野處的小屋，適合於修習禪
<lb n="0003a13" ed="Y"/>觀的住處<anchor xml:id="nkr_note_orig_0003004" n="0003004"/>。此外，有當時宗敎傳說中的空宮殿，如<title level="m">《長部》</title>（二四）<title level="m">《波梨經》</title><note place="inline">南傳八･三六⸺
<lb n="0003a14" ed="Y"/>三七</note>說：</p>
<lb n="0003a15" ed="Y"/><quote><p xml:id="pY38p0003a1501">「世界生時，空虛梵天宮現。時有有情壽盡，或功德因盡，光音天沒，空虛梵天宮生」。</p></quote>
<pb n="0004a" ed="Y" xml:id="Y38.0036.0004a"/>
<lb n="0004a01" ed="Y"/><p xml:id="pY38p0004a0101">空虛梵天宮（<foreign xml:lang="pi">Suñña-brahmavimāna</foreign>），<cit><bibl><title level="m">《長阿含經》</title>譯爲</bibl><quote>「空梵處」</quote><anchor xml:id="nkr_note_orig_0004005" n="0004005"/></cit>。這是適應印度
<lb n="0004a02" ed="Y"/>創造神的梵天信仰，而給以佛敎的解說。又有弊宿（<foreign xml:lang="sa">Pāyāsi</foreign>）王不淨布施，死後生於「榵樹林空
<lb n="0004a03" ed="Y"/>宮殿」（<foreign xml:lang="pi">Suñña-vimāna</foreign>）的傳說<anchor xml:id="nkr_note_orig_0004006" n="0004006"/>。空宮殿，表示宮殿<anchor xml:id="nkr_note_add_0004a0301" n="0004a0301"/><anchor xml:id="beg0004a0301" n="0004a0301"/>裡<anchor xml:id="end0004a0301"/>是沒有別人的，如<cit><bibl><title level="m">《阿<g ref="#CB00145">㝹</g>夷經》</title>說：
<lb n="0004a04" ed="Y"/></bibl><quote>「我先至此，獨一無侶」</quote><anchor xml:id="nkr_note_orig_0004007" n="0004007"/></cit>。天上的空宮殿，人間的空屋，本來是世俗語言，並沒有什麼特殊意
<lb n="0004a05" ed="Y"/>義，空只是沒有什麼人、物而已。但作爲修行者的住處⸺空屋、空舍，卻<anchor xml:id="nkr_note_add_0004a0501" n="0004a0501"/><anchor xml:id="beg0004a0501" n="0004a0501"/>啓<anchor xml:id="end0004a0501"/>發了一項深遠的意
<lb n="0004a06" ed="Y"/>義。住在空屋中，沒有外來的囂雜煩擾，當然是寧靜的，閑適的。在這<anchor xml:id="nkr_note_add_0004a0601" n="0004a0601"/><anchor xml:id="beg0004a0601" n="0004a0601"/>裡<anchor xml:id="end0004a0601"/>修習禪慧，不爲外境所
<lb n="0004a07" ed="Y"/>惑亂，不起內心的煩（動）惱（亂），這種心境，不正如空屋那樣的空嗎？<cit><bibl><title level="m">《雜阿含經》</title>說：</bibl><quote>「
<lb n="0004a08" ed="Y"/>猶如空舍宅，牟尼心虛寂」</quote></cit>；<quote>「云何無所求，空寂在於此，獨一處空閑，而得心所樂」</quote><anchor xml:id="nkr_note_orig_0004008" n="0004008"/>。明
<lb n="0004a09" ed="Y"/>確的表示了，以空屋來象徵禪心空寂的意義。所以在空屋中修行，空屋是修行者的住處；修行
<lb n="0004a10" ed="Y"/>者的禪慧住處，正如空屋那樣，於是就稱爲空住（<foreign xml:lang="pi">suññatā-vihāra</foreign>），空住定（<foreign xml:lang="pi">suññatā-vihāra-samāpatti</foreign>）
<lb n="0004a11" ed="Y"/>了。如毘訶羅（<foreign xml:lang="x-sa-pi">vihāra</foreign>），後來幾乎是寺院的通稱。然在古代，<foreign xml:lang="x-sa-pi">vihāra</foreign> 也是曠野的
<lb n="0004a12" ed="Y"/>小屋，修行者作爲風雨酷熱時暫時休憩的住處。這是修行者的住處，所以禪慧安住的境地，也名
<lb n="0004a13" ed="Y"/>爲住，而有空住，寂靜住（<foreign xml:lang="sa"><anchor xml:id="nkr_note_add_0004a1301" n="0004a1301"/><anchor xml:id="beg0004a1301" n="0004a1301"/>śāntivihāra<anchor xml:id="end0004a1301"/></foreign>）等名目。總之，在空閑處修行，引起了以空來象徵禪
<lb n="0004a14" ed="Y"/>慧的境地，是「空」義不斷<anchor xml:id="nkr_note_add_0004a1401" n="0004a1401"/><anchor xml:id="beg0004a1401" n="0004a1401"/>昂<anchor xml:id="end0004a1401"/>揚的初期意義。</p>
<lb n="0004a15" ed="Y"/><p xml:id="pY38p0004a1501">空住，是佛敎初期被尊重的禪慧，如<bibl><title level="m">《雜阿含經》</title><biblScope n="9" type="卷">卷九</biblScope></bibl><note place="inline">大正<ref target="#vol:2;page:p57b" type="taisho" cRef="T02n0099_p0057b01">二･五七中</ref></note>說：</p>
<pb n="0005a" ed="Y" xml:id="Y38.0036.0005a"/>
<lb n="0005a01" ed="Y"/><quote><p xml:id="pY38p0005a0101">「舍利弗白佛言：世尊！我今於林中入空三昧禪住。佛吿舍利弗：善哉！善哉！舍利弗！
<lb n="0005a02" ed="Y"/>汝今入上座禪住而坐禪」。</p></quote>
<lb n="0005a03" ed="Y"/><p xml:id="pY38p0005a0301">此經，巴利藏是編入<title level="m">《中部》</title>的，名爲<title level="m">《乞食淸淨經》</title>。比較起來，<title level="m">《雜阿含經》</title>的文句，
<lb n="0005a04" ed="Y"/>簡要得多，應該是初集出的。<cit><bibl><title level="m">《乞食淸淨經》</title>中，舍利弗（<foreign xml:lang="sa"><anchor xml:id="nkr_note_add_0005a0401" n="0005a0401"/><anchor xml:id="beg0005a0401" n="0005a0401"/>Śāriputra<anchor xml:id="end0005a0401"/></foreign>）說：</bibl><quote>「我今多住空住」</quote></cit>
<lb n="0005a05" ed="Y"/>。佛讚歎說：<quote>「空住是大人住」</quote><anchor xml:id="nkr_note_orig_0005009" n="0005009"/>。大人住，<title level="m">《雜阿含經》</title>作「上座禪住」。上座（<foreign xml:lang="sa">sthavira</foreign>, <foreign xml:lang="pi">thera</foreign>）
<lb n="0005a06" ed="Y"/>，或譯「尊者」，所以<cit><bibl><title level="m">《瑜伽論》</title>作</bibl><quote>「尊勝空住」</quote><anchor xml:id="nkr_note_orig_0005010" n="0005010"/></cit>。無論是大人住，尊勝空住，都表
<lb n="0005a07" ed="Y"/>示了在一切禪慧中，空住是偉大的，可尊崇的。傳說佛滅百年，擧行七百結集時，長老一切去
<lb n="0005a08" ed="Y"/>（<foreign xml:lang="x-sa-pi">Sabbakāmi</foreign>）多入空住。分別說（<foreign xml:lang="sa"><anchor xml:id="nkr_note_add_0005a0801" n="0005a0801"/><anchor xml:id="beg0005a0801" n="0005a0801"/>Vibhajyavāda<anchor xml:id="end0005a0801"/></foreign>）系的律典，也稱之爲「大人三昧」；<cit><bibl><title level="m">《十誦
<lb n="0005a09" ed="Y"/>律》</title>作</bibl><quote>「上三昧行」</quote><anchor xml:id="nkr_note_orig_0005011" n="0005011"/></cit>。可見空住⸺空三昧，在佛敎初期，受到了佛敎界的推崇。舍利弗與
<lb n="0005a10" ed="Y"/>一切去的空住，都是在靜坐中，但佛對舍利弗說：要入上座禪住的，在出入往來乞食（行住坐
<lb n="0005a11" ed="Y"/>臥）時，應該這樣的正思惟：在眼見色，……意知法時，有沒有「愛念染著」<anchor xml:id="nkr_note_orig_0005012" n="0005012"/>？如有愛念染著
<lb n="0005a12" ed="Y"/>，那就<quote>「爲斷惡不善故，當勤欲方便堪能繫念修學」</quote>。如沒有，那就<quote>「願以此喜樂善根，日夜精
<lb n="0005a13" ed="Y"/>勤繫念修習」</quote>。這可見修習空住，不僅是靜坐時修，更要應用於日常生活中，安住遠離愛念染著
<lb n="0005a14" ed="Y"/>的淸淨。離去愛念染著，是空；沒有愛念染著的淸淨，也是空：空，表示了離愛染而淸淨的境地
<lb n="0005a15" ed="Y"/>。<title level="m">《中部》</title>的<title level="m">《空小經》</title>，<title level="m">《空大經》</title>，是依此經所說的空住，修習傳宏而又分別集出的。在空
<pb n="0006a" ed="Y" xml:id="Y38.0036.0006a"/>
<lb n="0006a01" ed="Y"/>的修行中，這是値得尊重的「空經」。</p>
<lb n="0006a02" ed="Y"/><p xml:id="pY38p0006a0201"><cit><bibl><title level="a">〈義品〉</title>的答<name role="" type="person">摩犍提</name>（<foreign xml:lang="pi">Māgandiya</foreign>）所問偈，說到了</bibl><quote>「空諸欲」</quote><anchor xml:id="nkr_note_orig_0006013" n="0006013"/></cit>。空諸欲是什麼意義？偈
<lb n="0006a03" ed="Y"/>頌簡略不明，<name role="" type="person">摩訶迦旃延</name>（<foreign xml:lang="pi">Mahākaccāna</foreign>）分別解說爲<anchor xml:id="nkr_note_orig_0006014" n="0006014"/>：</p>
<lb n="0006a04" ed="Y"/><quote><p xml:id="pY38p0006a0401">「何爲已空諸欲者？居士！若人於此諸欲，離貪，離欲，離愛，離渴，離熱煩，離渴愛，
<lb n="0006a05" ed="Y"/>居士！如是爲已空諸欲者」。</p></quote>
<lb n="0006a06" ed="Y"/><p xml:id="pY38p0006a0601"><quote>「空諸欲」</quote>，<title level="m">《雜阿含經》</title>約空五欲說，而實不限於五欲的。諸欲的欲，包含了貪，欲，愛
<lb n="0006a07" ed="Y"/>，渴，熱煩，渴愛，正是繫縛生死的，緣起支中渴愛（<foreign xml:lang="pi">taṇhā</foreign>）支的種種相，也就是四諦中愛爲
<lb n="0006a08" ed="Y"/>集諦的愛。空諸欲與空住的意義相通，都是著重於離愛而不染著的。</p>
<lb n="0006a09" ed="Y"/><p xml:id="pY38p0006a0901"><cit><bibl><title level="m">《經集》</title>的<title level="a">〈彼岸道品〉</title>偈，說到了</bibl><quote>「觀世間空」</quote><anchor xml:id="nkr_note_orig_0006015" n="0006015"/></cit>。所說的世間空（<foreign xml:lang="pi">suñña-loka</foreign>），或譯
<lb n="0006a10" ed="Y"/>作空世間。阿難（<foreign xml:lang="x-sa-pi">Ānanda</foreign>）曾提出來問佛：空世間是什麼意義？如<bibl><title level="m">《相應部》</title>（三五）<title level="a">〈六處
<lb n="0006a11" ed="Y"/>相應〉</title></bibl><note place="inline">南傳一五･八七⸺八八</note>說：</p>
<lb n="0006a12" ed="Y"/><quote><p xml:id="pY38p0006a1201">「阿難！眼，我我所空；色，我我所空；眼識，我我所空；眼觸，我我所空；眼觸因緣所
<lb n="0006a13" ed="Y"/>生受，若苦若樂若非苦非樂，我我所空。……意觸因緣所生受，若樂若苦若非苦非樂，我
<lb n="0006a14" ed="Y"/>我所空。阿難！我我所空故，名空世間」。</p></quote>
<lb n="0006a15" ed="Y"/><p xml:id="pY38p0006a1501">世間，佛約眼等內六處，色等六外處，六識，六觸，六受說。這些，都是可破壞（<foreign xml:lang="pi">khaya</foreign>）
<pb n="0007a" ed="Y" xml:id="Y38.0036.0007a"/>
<lb n="0007a01" ed="Y"/>的，破壞法所以名爲世間<anchor xml:id="nkr_note_orig_0007016" n="0007016"/>。六處等我我所空，名爲空世間。以無我我所爲空，是空三昧的一般
<lb n="0007a02" ed="Y"/>意義。</p>
<lb n="0007a03" ed="Y"/><p xml:id="pY38p0007a0301"><title level="m">《相應部》</title>的<title level="a">〈質多相應〉</title>，說到了四種心解脫（<foreign xml:lang="sa">cetovimutti</foreign>）⸺無量心解脫，無所有
<lb n="0007a04" ed="Y"/>心解脫，空心解脫，無相心解脫（<title level="m">《雜阿含經》</title>作四種心三昧）。四種心解脫，名字不同，意義
<lb n="0007a05" ed="Y"/>當然也不同了。但都是心解脫，也就可說文異義同。約意義不同說，空心解脫（<foreign xml:lang="pi"><anchor xml:id="nkr_note_add_0007a0501" n="0007a0501"/><anchor xml:id="beg0007a0501" n="0007a0501"/>suññatā cetovimutti<anchor xml:id="end0007a0501"/></foreign>）
<lb n="0007a06" ed="Y"/>是「我、我所有空」，與「空世間」義一致。如約意義相同說，無量、無所有、無相
<lb n="0007a07" ed="Y"/>⸺三種心解脫，修到最第一的，是不動心解脫（<foreign xml:lang="pi"><anchor xml:id="nkr_note_add_0007a0701" n="0007a0701"/><anchor xml:id="beg0007a0701" n="0007a0701"/>akuppā cetovimutti<anchor xml:id="end0007a0701"/></foreign>）。<quote>「不動心解脫者，染
<lb n="0007a08" ed="Y"/>欲空，瞋恚空，愚癡空」</quote><anchor xml:id="nkr_note_orig_0007017" n="0007017"/>。這是說，無量等心解脫修到究竟處，是不動心解脫，也就是空心解
<lb n="0007a09" ed="Y"/>脫。貪、瞋、癡，是煩惱的大類，可以總攝一切煩惱的。離一切煩惱的不動心解脫，就是阿羅漢
<lb n="0007a10" ed="Y"/>的見法涅槃（<foreign xml:lang="pi">diṭṭhadhammanibbāna</foreign>）。涅槃（<foreign xml:lang="pi">nibbāna</foreign>）或無爲（<foreign xml:lang="sa"><anchor xml:id="nkr_note_add_0007a1001" n="0007a1001"/><anchor xml:id="beg0007a1001" n="0007a1001"/>asaṃskṛta<anchor xml:id="end0007a1001"/></foreign>），<cit><bibl><title level="m">《阿含經》</title>是
<lb n="0007a11" ed="Y"/>以</bibl><quote>「貪欲滅，瞋恚滅，愚癡滅」</quote></cit>⸺貪、瞋、癡的滅盡來表示的<anchor xml:id="nkr_note_orig_0007018" n="0007018"/>。所以四種心解脫的共同義，
<lb n="0007a12" ed="Y"/>就是貪、瞋、癡空的心解脫。不同名字的心解脫，不外乎空心解脫，在修行方便上的多樣化。依
<lb n="0007a13" ed="Y"/>上來所說（空五欲，空世間，空心解脫的說明，都屬於「弟子記說」），可見空與離煩惱的淸淨
<lb n="0007a14" ed="Y"/>解脫，是不能分離的。</p>
<lb n="0007a15" ed="Y"/><p xml:id="pY38p0007a1501">「空諸欲」，「空世間」⸺我我所空，「貪、瞋、癡空」，都是依生死世間說空的。如徹
<pb n="0008a" ed="Y" xml:id="Y38.0036.0008a"/>
<lb n="0008a01" ed="Y"/>底的貪空、瞋空、癡空，貪、瞋、癡永滅，也就顯示了出世的涅槃（<foreign xml:lang="sa">nirvāṇa</foreign>, <foreign xml:lang="pi">nibbāna</foreign>）。<title level="m">《相應
<lb n="0008a02" ed="Y"/>部》</title>說到了這樣的文句<anchor xml:id="nkr_note_orig_0008019" n="0008019"/>：</p>
<lb n="0008a03" ed="Y"/><quote><p xml:id="pY38p0008a0301">「如來所說法，甚深，義甚深，出世間空性相應」。</p></quote>
<lb n="0008a04" ed="Y"/><p xml:id="pY38p0008a0401">佛說的法，爲什麼甚深？因爲是「出世間空性」相應的。出世間空性，是聖者所自證的；如
<lb n="0008a05" ed="Y"/>來所說而與之相應，也就甚深了。出世間空性，是難見難覺，唯是自證的涅槃甚深。佛依緣起
<lb n="0008a06" ed="Y"/>（<foreign xml:lang="sa">pratītya-samutpāda</foreign>, <foreign xml:lang="sa">paṭicca-samuppanna</foreign>）說法，能引向涅槃，所以緣起也是甚深了。阿難以爲
<lb n="0008a07" ed="Y"/>：佛說<quote>「此緣起甚奇，極甚深，明亦甚深，然我觀見至淺至淺」</quote>，以此受到了佛的敎誡<anchor xml:id="nkr_note_orig_0008020" n="0008020"/>。這樣
<lb n="0008a08" ed="Y"/>，甚深法有二：緣起甚深，涅槃甚深，如<bibl><title level="m">《雜阿含經》</title><biblScope n="12" type="卷">卷一二</biblScope></bibl><note place="inline">大正<ref target="#vol:2;page:p83c" type="taisho" cRef="T02n0099_p0083c01">二･八三下</ref></note>說：</p>
<lb n="0008a09" ed="Y"/><quote><p xml:id="pY38p0008a0901">「此甚深處，所謂緣起。倍復甚深難見，所謂一切取離，愛盡，無欲，寂滅，涅槃。如此
<lb n="0008a10" ed="Y"/>二法，謂有爲、無爲」。</p></quote>
<lb n="0008a11" ed="Y"/><p xml:id="pY38p0008a1101"><title level="m">《相應部》</title>的<title level="a">〈梵天相應〉</title>，<title level="m">《中部》</title>的<title level="m">《聖求經》</title>等，也都說到了緣起與涅槃⸺二種甚
<lb n="0008a12" ed="Y"/>深<anchor xml:id="nkr_note_orig_0008021" n="0008021"/>。涅槃甚深，緣起怎樣的與之相應呢？依緣起的<quote>「此有故彼有，此生故彼生」</quote>，闡明生死的
<lb n="0008a13" ed="Y"/>集起；依緣起的<quote>「此無故彼無，此滅故彼滅」</quote>，顯示生死的寂滅⸺涅槃。緣起是有爲，是世間
<lb n="0008a14" ed="Y"/>，是空，所以修空（離卻煩惱）以實現涅槃；涅槃是無爲，是出世間，也是空⸺出世間空性。
<lb n="0008a15" ed="Y"/><cit><bibl><title level="m">《雜阿含經》</title>在說這二種甚深時，就說：</bibl><quote>「說賢聖出世空相應緣起隨順法」</quote><anchor xml:id="nkr_note_orig_0008022" n="0008022"/></cit>。<quote>「出世空相應緣
<pb n="0009a" ed="Y" xml:id="Y38.0036.0009a"/>
<lb n="0009a01" ed="Y"/>起隨順法」</quote>，透露了「空」是依緣起而貫徹於生死與涅槃的。這雖是說一切有部所傳，但是値得
<lb n="0009a02" ed="Y"/>特別重視的！</p>
<lb n="0009a03" ed="Y"/>
<lb n="0009a04" ed="Y"/>
<lb n="0009a05" ed="Y"/>
<lb n="0009a06" ed="Y"/>
<lb n="0009a07" ed="Y"/>
<lb n="0009a08" ed="Y"/>
<lb n="0009a09" ed="Y"/>
<lb n="0009a10" ed="Y"/>
<lb n="0009a11" ed="Y"/>
<lb n="0009a12" ed="Y"/>
<lb n="0009a13" ed="Y"/>
<lb n="0009a14" ed="Y"/>
<lb n="0009a15" ed="Y"/>
<pb n="0010a" ed="Y" xml:id="Y38.0036.0010a"/>
<lb n="0010a01" ed="Y"/>
<lb n="0010a02" ed="Y"/>
<lb n="0010a03" ed="Y"/>
<lb n="0010a04" ed="Y"/>
<lb n="0010a05" ed="Y"/>
<lb n="0010a06" ed="Y"/>
<lb n="0010a07" ed="Y"/>
<lb n="0010a08" ed="Y"/>
<lb n="0010a09" ed="Y"/>
<lb n="0010a10" ed="Y"/>
<lb n="0010a11" ed="Y"/>
<lb n="0010a12" ed="Y"/>
<lb n="0010a13" ed="Y"/>
<lb n="0010a14" ed="Y"/>
<lb n="0010a15" ed="Y"/></cb:div>
<pb n="0011a" ed="Y" xml:id="Y38.0036.0011a"/>
<lb n="0011a01" ed="Y"/><cb:div type="other"><cb:mulu level="2" type="其他">二　泛說解脫道</cb:mulu><head>二　泛說解脫道</head>
<lb n="0011a02" ed="Y"/><p xml:id="pY38p0011a0201">空（<foreign xml:lang="sa">śūnya</foreign>, <foreign xml:lang="pi">suñña</foreign>）與空性（<foreign xml:lang="sa">śūnyatā</foreign>, <foreign xml:lang="pi">suññatā</foreign>），是佛法解脫道的心要，與解脫道是不相離
<lb n="0011a03" ed="Y"/>的。在佛法的開展中，解脫道引起的多方面開展，空、與空有關的方便，也就多方面開展而有種
<lb n="0011a04" ed="Y"/>種。這<anchor xml:id="nkr_note_add_0011a0401" n="0011a0401"/><anchor xml:id="beg0011a0401" n="0011a0401"/>裡<anchor xml:id="end0011a0401"/>，依據早期的經說，從種種解脫道中，對「空」作進一步的探究。</p>
<lb n="0011a05" ed="Y"/><p xml:id="pY38p0011a0501">佛說的解脫道，原始是以八正道爲本的。因機設敎，成立不同的道品。古人依道品的數目次
<lb n="0011a06" ed="Y"/>第，總列爲：四念處，四正勤，四神足，五根，五力，七菩提分，八聖道分。七類共三十七道品
<lb n="0011a07" ed="Y"/>，成爲佛敎界的定論<anchor xml:id="nkr_note_orig_0011001" n="0011001"/>。說一切有部論師，以此爲進修次第的全部歷程，未必與事實相符，這不
<lb n="0011a08" ed="Y"/>過是條理總貫，作如此解說而已。八正道的內容，不外乎戒（<foreign xml:lang="sa">śīla</foreign>），心（<foreign xml:lang="sa">citta</foreign>），慧（<foreign xml:lang="sa">paññā</foreign>）
<lb n="0011a09" ed="Y"/>⸺三學。經上說：戒，定，慧，解脫<anchor xml:id="nkr_note_orig_0011002" n="0011002"/>；<quote>「戒淸淨（<foreign xml:lang="x-sa-pi">sīla-pārisuddhi</foreign>），心淸淨（<foreign xml:lang="sa"><anchor xml:id="nkr_note_add_0011a0901" n="0011a0901"/><anchor xml:id="beg0011a0901" n="0011a0901"/>citta-pārisuddhi<anchor xml:id="end0011a0901"/></foreign>），
<lb n="0011a10" ed="Y"/>見淸淨（<foreign xml:lang="pi"><anchor xml:id="nkr_note_add_0011a1001" n="0011a1001"/><anchor xml:id="beg0011a1001" n="0011a1001"/>diṭṭhi-pārisuddhi<anchor xml:id="end0011a1001"/></foreign>），解脫淸淨（<foreign xml:lang="x-sa-pi"><anchor xml:id="nkr_note_add_0011a1002" n="0011a1002"/><anchor xml:id="beg0011a1002" n="0011a1002"/>vimutti-pārisuddhi<anchor xml:id="end0011a1002"/></foreign>）」</quote><anchor xml:id="nkr_note_orig_0011003" n="0011003"/>，正是以戒、定（<foreign xml:lang="x-sa-pi">samādhi</foreign>）、慧的修習而實
<lb n="0011a11" ed="Y"/>現解脫。然從聖道的修習來說，經中或先說聞法，或先說持戒，而眞能部分的或徹底的斷除煩惱
<lb n="0011a12" ed="Y"/>，那就是定與慧了。化地部（<foreign xml:lang="sa">Mahīśāsaka</foreign>）說：<quote>「道唯五支」</quote><anchor xml:id="nkr_note_orig_0011004" n="0011004"/>；不取正語，正業，正命（這三
<lb n="0011a13" ed="Y"/>支是戒所攝）爲道體，也是不無意義的。</p>
<lb n="0011a14" ed="Y"/><p xml:id="pY38p0011a1401">定與慧，要修習而成。分別的說：修止⸺奢摩他（<foreign xml:lang="sa"><anchor xml:id="nkr_note_add_0011a1401" n="0011a1401"/><anchor xml:id="beg0011a1401" n="0011a1401"/>śamatha<anchor xml:id="end0011a1401"/></foreign>）可以得定，修觀⸺毘鉢舍
<pb n="0012a" ed="Y" xml:id="Y38.0036.0012a"/>
<lb n="0012a01" ed="Y"/>那（<foreign xml:lang="pi">vipassanā</foreign>）可以成慧。止是住心於一處，觀是事理的觀察，在修持上，方法是不相同的。
<lb n="0012a02" ed="Y"/>但不是互不相關，而是相互助成的，如<bibl><title level="m">《雜阿含經》</title><biblScope n="17" type="卷">卷一七</biblScope></bibl><note place="inline">大正<ref target="#vol:2;page:p118b" type="taisho" cRef="T02n0099_p0118b01">二･一一八中</ref></note>說：</p>
<lb n="0012a03" ed="Y"/><quote><p xml:id="pY38p0012a0301">「修習於止，終成於觀；修習觀已，亦成於止。謂聖弟子止觀俱修，得諸解脫界」。</p></quote>
<lb n="0012a04" ed="Y"/><p xml:id="pY38p0012a0401">依經說，有先修止而後成觀的，有先修觀而後成止的。一定要止觀雙修，才能得（淺深不等
<lb n="0012a05" ed="Y"/>的）種種解脫界。<title level="m">《增支部》</title>分爲四類：一、修止而後修觀；二、修觀而後修止；三、止觀俱修
<lb n="0012a06" ed="Y"/>；四、掉擧心重的，在止觀中特重於修止<anchor xml:id="nkr_note_orig_0012005" n="0012005"/>。這可見，止與觀，定與慧，可以約修持方法而分別
<lb n="0012a07" ed="Y"/>說明，而在修持上，有著相成的不可或缺的關係。所以<cit><bibl><title level="m">《大毘婆沙論》</title>引<title level="m">《法句》</title>說：</bibl><quote>「慧闕無
<lb n="0012a08" ed="Y"/>靜慮（禪），靜慮闕無慧；是二具足者，去涅槃不遠」</quote><anchor xml:id="nkr_note_orig_0012006" n="0012006"/></cit>。</p>
<lb n="0012a09" ed="Y"/><p xml:id="pY38p0012a0901">說到定，經中的名目不一。在佛功德「十力」的說明中，列擧了四類：一、禪（<foreign xml:lang="x-sa-pi">jhāna</foreign>），譯
<lb n="0012a10" ed="Y"/>義爲靜慮，舊譯作思惟修。二、解脫（<foreign xml:lang="pi">vimokkha</foreign>），舊譯爲背捨。三、三摩地⸺三昧（<foreign xml:lang="x-sa-pi">samādhi</foreign>）
<lb n="0012a11" ed="Y"/>，譯義爲等持，定。四、三摩鉢底（<foreign xml:lang="x-sa-pi">samāpatti</foreign>），譯義爲等至，舊譯作正受。四類中，禪是從
<lb n="0012a12" ed="Y"/>初禪到四禪的專稱。四禪也是等至，如加上四無色處（<foreign xml:lang="sa">arūpāyatana</foreign>），合名八等至。再加滅盡
<lb n="0012a13" ed="Y"/>定（<foreign xml:lang="x-sa-pi">nirodha-samāpatti</foreign>），名爲九次第（定）等至。這九定，是有向上增進次第的。又如四禪，
<lb n="0012a14" ed="Y"/>四無量（<foreign xml:lang="pi"><anchor xml:id="nkr_note_add_0012a1401" n="0012a1401"/><anchor xml:id="beg0012a1401" n="0012a1401"/>appamāṇa<anchor xml:id="end0012a1401"/></foreign>），四無色定，都是等至，合名十二甘露門（<foreign xml:lang="x-sa-pi">amata-dvāra</foreign>）。三摩地，是
<lb n="0012a15" ed="Y"/>空等三三摩地，有尋有伺等三三摩地。三摩地，也是一般定法的通稱。解脫，是八解脫。這四種
<pb n="0013a" ed="Y" xml:id="Y38.0036.0013a"/>
<lb n="0013a01" ed="Y"/>名義不同，都含有多種層次或不同類的定法。此外，如三摩呬多（<foreign xml:lang="x-sa-pi">samāhita</foreign>）譯義爲等引；心一
<lb n="0013a02" ed="Y"/>境性（<foreign xml:lang="pi"><anchor xml:id="nkr_note_add_0013a0201" n="0013a0201"/><anchor xml:id="beg0013a0201" n="0013a0201"/>citta-ekaggatā<anchor xml:id="end0013a0201"/></foreign>）；心（<foreign xml:lang="sa">citta</foreign>）；住（<foreign xml:lang="x-sa-pi">vihāra</foreign>），也都是定的一名（都沒有組成一類一類
<lb n="0013a03" ed="Y"/>的）。</p>
<lb n="0013a04" ed="Y"/><p xml:id="pY38p0013a0401">佛敎所說的種種定法，多數是依觀想成就而得名的。其中，最原始最根本的定法，應該是四
<lb n="0013a05" ed="Y"/>種禪，理由是：一、佛是依第四禪而成正覺的，也是從第四禪出而後入涅槃的；在家時出外觀耕
<lb n="0013a06" ed="Y"/>，也有在樹下入禪的傳說。二、依經文的解說，在所有各種道品中，正定是四禪<anchor xml:id="nkr_note_orig_0013007" n="0013007"/>；定覺支是四
<lb n="0013a07" ed="Y"/>禪<anchor xml:id="nkr_note_orig_0013008" n="0013008"/>；定根是四禪；<anchor xml:id="nkr_note_orig_0013009" n="0013009"/>定力也是四禪<anchor xml:id="nkr_note_orig_0013010" n="0013010"/>。三、四禪是心的安定，與身⸺生理的呼吸等密切相關
<lb n="0013a08" ed="Y"/>。在禪的修習中，以心力達成身心的安定，也以身息來助成內心的安定、寂靜。次第進修，達到
<lb n="0013a09" ed="Y"/>最融和最寂靜的境地。禪的修學，以「離五欲及（五蓋等）惡不善法」爲前提，與煩惱的解脫（空）
<lb n="0013a10" ed="Y"/>相應，不是世俗那樣，以修精鍊氣爲目的。從修行的過程來說，初禪語言滅而輕安（<foreign xml:lang="x-sa-pi">passaddhi</foreign>）
<lb n="0013a11" ed="Y"/>，二禪尋伺滅而輕安，三禪喜滅而輕安，四禪（樂滅）入出息滅而輕安<anchor xml:id="nkr_note_orig_0013011" n="0013011"/>，達到世間法中，身心
<lb n="0013a12" ed="Y"/>輕安，最寂靜的境地。四禪有禪支（<foreign xml:lang="x-sa-pi">jhānaṅga</foreign>）功德，不是其他定法所能及的。四、在戒、定、
<lb n="0013a13" ed="Y"/>慧的修行解脫次第中，如<bibl><title level="m">《中部》</title>（三八）<title level="m">《愛盡大經》</title></bibl>，（三九）<title level="m">《馬邑大經》</title>，（五一）<title level="m">《<anchor xml:id="nkr_note_add_0013a1301" n="0013a1301"/><anchor xml:id="beg0013a1301" n="0013a1301"/>乾
<lb n="0013a14" ed="Y"/>達羅迦<anchor xml:id="end0013a1301"/>經》</title>，（五三）<title level="m">《有學經》</title>，（七六）<title level="m">《<anchor xml:id="nkr_note_add_0013a1401" n="0013a1401"/><anchor xml:id="beg0013a1401" n="0013a1401"/>刪陀迦<anchor xml:id="end0013a1401"/>經》</title>，（一一二）<title level="m">《六淨經》</title>，（一二
<lb n="0013a15" ed="Y"/>五）<title level="m">《調御地經》</title>；<title level="m">《中阿含經》</title><ref target="#no:26.65" type="taisho" cRef="T01n0026_p0506b11">（六五）</ref><title level="m">《烏鳥喩經》</title>，（八〇）<title level="m">《迦絺那經》</title>，（一四四）
<pb n="0014a" ed="Y" xml:id="Y38.0036.0014a"/>
<lb n="0014a01" ed="Y"/><title level="m">《算數目揵連經》</title>。這些經一致的說：「得四禪」而後漏盡解脫。或說具三明，或說得六通，主
<lb n="0014a02" ed="Y"/>要是盡漏的明慧。依此四點，在解脫道中，四禪是佛說定法的根本，這應該是無可懷疑的！</p>
<lb n="0014a03" ed="Y"/><p xml:id="pY38p0014a0301">說到慧，就是般若（<foreign xml:lang="sa">paññā</foreign>）。般若是解脫道的先導，也是解脫道的主體；沒有般若，是不
<lb n="0014a04" ed="Y"/>可能解脫生死的。如經說：<quote>「我說知見能得漏盡，非不知見」</quote>；<quote>「我不說一法不知不識，而得究
<lb n="0014a05" ed="Y"/>竟苦邊」</quote><anchor xml:id="nkr_note_orig_0014012" n="0014012"/>。如實知見（<foreign xml:lang="sa">yathābhūta-ñāṇadassana</foreign>）在解脫道中，是必要而又優先的，所以說：
<lb n="0014a06" ed="Y"/><quote>「此五根，一切皆爲慧根所攝受。譬如堂閣衆材，棟爲其首，皆依於棟，以攝持故」</quote><anchor xml:id="nkr_note_orig_0014013" n="0014013"/>。與慧有
<lb n="0014a07" ed="Y"/>關的名詞，經中所說的極多，如八正道中的正見（<foreign xml:lang="pi">Sammādiṭṭhi</foreign>），正思惟（<foreign xml:lang="pi"><anchor xml:id="nkr_note_add_0014a0701" n="0014a0701"/><anchor xml:id="beg0014a0701" n="0014a0701"/>sammāsaṅkappa<anchor xml:id="end0014a0701"/></foreign>）
<lb n="0014a08" ed="Y"/>，七菩提分中的擇法（<foreign xml:lang="pi">dhammavicaya</foreign>），四神足中的觀（<foreign xml:lang="sa"><anchor xml:id="nkr_note_add_0014a0801" n="0014a0801"/><anchor xml:id="beg0014a0801" n="0014a0801"/>vīmaṃsā<anchor xml:id="end0014a0801"/></foreign>）；觀（<foreign xml:lang="pi">vipassanā</foreign>），隨觀
<lb n="0014a09" ed="Y"/>（<foreign xml:lang="pi">anupassanā</foreign>），知（<foreign xml:lang="x-sa-pi">aññā</foreign>），見（<foreign xml:lang="pi">diṭṭhi</foreign>），智（<foreign xml:lang="pi">ñāṇa</foreign>）等。表示證智方面的，如說：<quote>「如實知
<lb n="0014a10" ed="Y"/>，見，明，覺，悟，慧，無間等（現觀），是名爲明」</quote><anchor xml:id="nkr_note_orig_0014014" n="0014014"/>。</p>
<lb n="0014a11" ed="Y"/><p xml:id="pY38p0014a1101">經中處處說到，先以如實知，然後厭（離），離欲，滅而得解脫。到底如實知些什麼？那些
<lb n="0014a12" ed="Y"/>是應該如實知的？將種種經說統攝起來，不外乎下面這幾例：</p>
<lb n="0014a13" ed="Y"/><p cb:type="pre" xml:id="pY38p0014a1301">　　　　　　　　　　　　　　┌知苦──知苦──知苦
<lb n="0014a14" ed="Y"/>　　　知苦集────知苦集─┤
<lb n="0014a15" ed="Y"/>　　　　　　　　　　　　　　└知集──知集──知集
<lb n="0014a16" ed="Y"/>　　　知苦滅────知苦滅──知滅──知滅──知滅
<pb n="0015a" ed="Y" xml:id="Y38.0036.0015a"/>
<lb n="0015a01" ed="Y"/>　　　　　　　　　　　　　　　　　　　知道──知道
<lb n="0015a02" ed="Y"/>　　　　　　知味──知味───────────知味
<lb n="0015a03" ed="Y"/>　　　　　　知患──知患───────────知患
<lb n="0015a04" ed="Y"/>　　　　　　知離──知離───────────知離</p>
<lb n="0015a05" ed="Y"/><p xml:id="pY38p0015a0501">在（以正見爲首的）正道的修習中，應知生死苦的所以集起，生死苦的可以滅盡，也就是知
<lb n="0015a06" ed="Y"/>緣起（<foreign xml:lang="sa">paṭicca-samuppanna</foreign>）的<quote>「如是純大苦聚集」</quote>，<quote>「如是純大苦聚滅」</quote>。苦（<foreign xml:lang="pi">dukkha</foreign>）是什
<lb n="0015a07" ed="Y"/>麼？是生死法，是五蘊（<foreign xml:lang="sa">pañcakhandhā</foreign>），是眼等六處（<foreign xml:lang="sa">châyatanāni</foreign>），或是六界（<foreign xml:lang="sa"><anchor xml:id="nkr_note_add_0015a0701" n="0015a0701"/><anchor xml:id="beg0015a0701" n="0015a0701"/>chadhātuya<anchor xml:id="end0015a0701"/></foreign>）
<lb n="0015a08" ed="Y"/>，總之，是有情當前的身心自體，經中每一一的作分別說明。如依世俗來說，世間是有苦有樂
<lb n="0015a09" ed="Y"/>的。<cit><bibl><title level="m">《雜阿含經》</title>說：</bibl><quote>「世尊說苦樂從緣起生」</quote><anchor xml:id="nkr_note_orig_0015015" n="0015015"/></cit>；又說：<quote>「我論因說因」</quote><anchor xml:id="nkr_note_orig_0015016" n="0015016"/>。佛對苦、樂、非
<lb n="0015a10" ed="Y"/>苦非樂，而實<quote>「諸受皆苦」</quote>的生死現實，總是依因緣來說明的。佛常說：<quote>「離於二邊，處中說法
<lb n="0015a11" ed="Y"/>」</quote>（或譯作<quote>「離是二邊說中道」</quote>），就是緣起（不一定是十二支）的苦集與苦滅。苦集，如分別
<lb n="0015a12" ed="Y"/>來說，<anchor xml:id="nkr_note_add_0015a1201" n="0015a1201"/><anchor xml:id="beg0015a1201" n="0015a1201"/>那麼<anchor xml:id="end0015a1201"/>苦是身心苦聚；造成苦聚的原因名爲集（<foreign xml:lang="x-sa-pi">samudaya</foreign>）。如再加修行的道，就是苦
<lb n="0015a13" ed="Y"/>（<foreign xml:lang="pi">dukkha</foreign>），苦之集（<foreign xml:lang="pi">dukkha-samudaya</foreign>），苦之滅（<foreign xml:lang="pi">dukkha-nirodha</foreign>），至苦滅之道
<lb n="0015a14" ed="Y"/>（<foreign xml:lang="pi">dukkha-nirodha-gāminī-paṭipadā</foreign>）⸺簡稱苦、集、滅、道四諦（<foreign xml:lang="pi">cattāri-saccāni</foreign>）了。所以知緣起與
<lb n="0015a15" ed="Y"/>知四諦，不過說明的小小不同而已。世間，不只是憂苦的，也有可喜可樂的一面，所以苦受以外
<pb n="0016a" ed="Y" xml:id="Y38.0036.0016a"/>
<lb n="0016a01" ed="Y"/>有樂受。由於是可喜樂的，所以會心生味著，這是知味（<foreign xml:lang="pi">assāda</foreign>）。世間的憂苦是可厭的，可喜
<lb n="0016a02" ed="Y"/>可樂而心生味著的，也不能一直保持下去，終於要變壞，可味著的存有可厭的過患可能，而一定
<lb n="0016a03" ed="Y"/>要到來的，這是知患（<foreign xml:lang="sa">ādīnava</foreign>）。苦是可厭的，喜樂的也有過患，世間是這樣的相續不已，眞是
<lb n="0016a04" ed="Y"/>無可奈何！然而這是可以超脫出離的，因爲生死世間，是<quote>「此有故彼有，此生故彼生」</quote>的，也就
<lb n="0016a05" ed="Y"/>會<quote>「此無故彼無，此滅故彼滅」</quote>的。所以，如知其集因而予以除去，也就因無果無了。出離生死
<lb n="0016a06" ed="Y"/>苦是可能的，是知離（<foreign xml:lang="pi">nissaraṇa</foreign>）。知味、知患、知離，是苦集與苦滅的又一說明。綜合起來說明
<lb n="0016a07" ed="Y"/>的，是七處善知，如<title level="m">《七處三觀經》</title>說。</p>
<lb n="0016a08" ed="Y"/><p xml:id="pY38p0016a0801">四諦等都是應該如實知的，而苦諦又應該遍知，如<bibl><title level="m">《雜阿含經》</title><biblScope n="15" type="卷">卷一五</biblScope></bibl><note place="inline">大正<ref target="#vol:2;page:p104b" type="taisho" cRef="T02n0099_p0104b01">二･一〇四中</ref></note>說
<lb n="0016a09" ed="Y"/>：</p>
<lb n="0016a10" ed="Y"/><quote><p xml:id="pY38p0016a1001">「於苦聖諦當知當解，於苦集聖諦當知當斷，於苦滅聖諦當知當證，於苦滅道跡聖諦當知
<lb n="0016a11" ed="Y"/>當修」。</p></quote>
<lb n="0016a12" ed="Y"/><p xml:id="pY38p0016a1201">四諦都應該知，而苦諦更應該解。參照<title level="m">《相應部》</title>及<title level="m">《瑜伽師地論》</title>，知道解是遍知的異譯
<lb n="0016a13" ed="Y"/><anchor xml:id="nkr_note_orig_0016017" n="0016017"/>。遍知（<foreign xml:lang="sa">pariññā</foreign>）苦，斷（<foreign xml:lang="x-sa-pi">pahāna</foreign>）苦集，現證（<foreign xml:lang="pi">sacchikiriyā</foreign>）苦滅，修習（<foreign xml:lang="x-sa-pi">bhāvanā</foreign>）苦滅
<lb n="0016a14" ed="Y"/>道；這就是在正道的修習中，遍知苦、斷集而證滅，達成了解脫生死的目的。</p>
<lb n="0016a15" ed="Y"/><p xml:id="pY38p0016a1501">解脫道從知苦著手<anchor xml:id="nkr_note_orig_0016018" n="0016018"/>。知苦，是知五蘊、六處，一切有漏法，應怎樣的如實觀察呢？經中所
<pb n="0017a" ed="Y" xml:id="Y38.0036.0017a"/>
<lb n="0017a01" ed="Y"/>說的，主要是：</p>
<lb n="0017a02" ed="Y"/><list rend="no-marker"><item xml:id="itemY38p0017a0201"><p xml:id="pY38p0017a0201">1.無常　苦　　　無我</p></item>
<lb n="0017a03" ed="Y"/><item xml:id="itemY38p0017a0301"><p xml:id="pY38p0017a0301">2.無常　苦　　　無我我所<anchor xml:id="nkr_note_orig_0017019" n="0017019"/></p></item>
<lb n="0017a04" ed="Y"/><item xml:id="itemY38p0017a0401"><p xml:id="pY38p0017a0401">3.無常　苦　空　無我</p></item></list>
<lb n="0017a05" ed="Y"/><p xml:id="pY38p0017a0501">無常（<foreign xml:lang="pi">anicca</foreign>）；苦（<foreign xml:lang="pi">dukkha</foreign>）；無我（<foreign xml:lang="pi">anattan</foreign>），或說無我我所（<foreign xml:lang="pi">anattan-attaniya</foreign>）。觀
<lb n="0017a06" ed="Y"/>察無常、苦、無我（我所）而得解脫，是<title level="m">《相應部》</title>及<title level="m">《雜阿含經》</title>所常見的。南傳佛敎所傳宏
<lb n="0017a07" ed="Y"/>的，著重於此。說一切有部用無常、苦、空、無我義，也是<title level="m">《阿含經》</title>所共說的。如<cit><bibl><title level="m">《雜阿含經
<lb n="0017a08" ed="Y"/>》</title>說：</bibl><quote>「如病，如癰，如刺，如殺；無常，苦，空，非我」</quote><anchor xml:id="nkr_note_orig_0017020" n="0017020"/></cit>。<cit><bibl><title level="m">《相應部》</title>作：</bibl><quote>「無常；苦，疾
<lb n="0017a09" ed="Y"/>，癰，刺，痛，病，他（或譯爲「敵」），壞；空；無我」</quote><anchor xml:id="nkr_note_orig_0017021" n="0017021"/></cit>。<title level="m">《中部》</title>與<title level="m">《增支部》</title>，也有同
<lb n="0017a10" ed="Y"/>樣的文句<anchor xml:id="nkr_note_orig_0017022" n="0017022"/>。在無常與空中間，所有苦，病，癰，刺，痛，疾，敵，壞，都是表示苦的。所以<title level="m">《
<lb n="0017a11" ed="Y"/>相應部》</title>將癰等列於苦下，<title level="m">《雜阿含經》</title>別列癰等於前，雖次第不同，而「無常，苦，空，無我
<lb n="0017a12" ed="Y"/>」的實質，並沒有差別。無常，苦，無我（我所）；無常，苦，空，無我，都是<title level="m">《雜阿含經》</title>與
<lb n="0017a13" ed="Y"/><title level="m">《相應部》</title>所說的；不過部派間所取不同，解說也小小差別，成爲部派佛敎的不同特色。無常的
<lb n="0017a14" ed="Y"/>，所以是苦的；無常苦變易法，所以是無我我所的。無我我所是空的要義，廣義是離一切煩惱的
<lb n="0017a15" ed="Y"/>空寂。空與無我的聯合，只表示無我與無我所；無我我所是空的狹義。所以我曾說：<quote>「佛法的初
<pb n="0018a" ed="Y" xml:id="Y38.0036.0018a"/>
<lb n="0018a01" ed="Y"/>義，似乎只有無常、苦、無我三句。把空加上成爲（苦諦的）四行相，似乎加上了空義，而實是
<lb n="0018a02" ed="Y"/>把空說小了」</quote><anchor xml:id="nkr_note_orig_0018023" n="0018023"/>。無常故苦，無常苦故無我無我所，就是空，這是解脫的不二門。古人依無常，
<lb n="0018a03" ed="Y"/>苦，無我，立三解脫門，可見空在定慧修證中的重要了！</p>
<lb n="0018a04" ed="Y"/>
<lb n="0018a05" ed="Y"/>
<lb n="0018a06" ed="Y"/>
<lb n="0018a07" ed="Y"/>
<lb n="0018a08" ed="Y"/>
<lb n="0018a09" ed="Y"/>
<lb n="0018a10" ed="Y"/>
<lb n="0018a11" ed="Y"/>
<lb n="0018a12" ed="Y"/>
<lb n="0018a13" ed="Y"/>
<lb n="0018a14" ed="Y"/>
<lb n="0018a15" ed="Y"/>
<lb n="0018a16" ed="Y"/>
<lb n="0019a02" ed="Y"/>
<lb n="0019a03" ed="Y"/>
<lb n="0019a04" ed="Y"/>
<lb n="0019a05" ed="Y"/>
<lb n="0019a06" ed="Y"/>
<lb n="0019a07" ed="Y"/>
<lb n="0019a08" ed="Y"/>
<lb n="0019a09" ed="Y"/>
<lb n="0019a10" ed="Y"/>
<lb n="0019a11" ed="Y"/>
<lb n="0019a12" ed="Y"/>
<lb n="0019a13" ed="Y"/>
<lb n="0019a14" ed="Y"/>
<lb n="0019a15" ed="Y"/>
<lb n="0019a16" ed="Y"/>
<lb n="0019a17" ed="Y"/></cb:div>
<pb n="0020a" ed="Y" xml:id="Y38.0036.0020a"/>
<lb n="0020a01" ed="Y"/><cb:div type="other"><cb:mulu level="2" type="其他">三　空與心解脫</cb:mulu><head>三　空與心解脫</head>
<lb n="0020a02" ed="Y"/><p xml:id="pY38p0020a0201">在定慧的修習中，所有的方便不一，隨觀想的不同，修習成就，成爲種種的定法；這不是偏
<lb n="0020a03" ed="Y"/>於定，而是從定得名。在佛敎界類集、分別的學風（本於佛說，經弟子們的發展，成爲阿毘達磨
<lb n="0020a04" ed="Y"/>）中，多方面傳出定法，或經過論辯，然後成爲定論。修證者所傳的內容，不但名稱不一，卽使
<lb n="0020a05" ed="Y"/>名稱相同的，含義也有淺有深。因爲這些名稱，絕大多數是世俗固有的名詞，「空」也不例外；
<lb n="0020a06" ed="Y"/>隨俗立名，加上宏傳者的程度參差，意義也就難以一致了。這是理解種種定法所必要注意的。</p>
<lb n="0020a07" ed="Y"/><p xml:id="pY38p0020a0701">與空有密切關係的定法，主要是四種心三昧（<foreign xml:lang="x-sa-pi">citta-samādhi</foreign>），<title level="m">《相應部》</title>作心解脫
<lb n="0020a08" ed="Y"/>（<foreign xml:lang="sa">ceto-vimutti</foreign>）。<bibl><title level="m">《雜阿含經》</title><biblScope n="21" type="卷">卷二一</biblScope></bibl><note place="inline">大正<ref target="#vol:2;page:p149c" type="taisho" cRef="T02n0099_p0149c01">二･一四九下</ref></note>說：</p>
<lb n="0020a09" ed="Y"/><quote><p xml:id="pY38p0020a0901">「質多羅長者問尊者那伽達多：此諸三昧，爲世尊所說？爲尊者自意說耶？尊者那伽達多
<lb n="0020a10" ed="Y"/>答言：此世尊所說」。</p></quote>
<lb n="0020a11" ed="Y"/><p xml:id="pY38p0020a1101">從那伽達多（<foreign xml:lang="sa">Nāgadatta</foreign>）與質多羅（<foreign xml:lang="sa">Citra</foreign>）的問答，可見當時所傳的定法，有些是佛說的
<lb n="0020a12" ed="Y"/>，有些是弟子們傳授時自立名目的。這四種心三昧（或心解脫），那時也還沒有達到衆所周知的
<lb n="0020a13" ed="Y"/>程度，所以有此問答。與此相當的<title level="m">《相應部》</title>經，問答者是牛達多（<foreign xml:lang="sa">Godatta</foreign>）與質多（<foreign xml:lang="sa">Citta</foreign>）
<lb n="0020a14" ed="Y"/>長者<anchor xml:id="nkr_note_orig_0020001" n="0020001"/>。又編入<bibl><title level="m">《中部》</title>（四三）<title level="m">《有明大經》</title></bibl>。是舍利弗（<foreign xml:lang="sa"><anchor xml:id="nkr_note_add_0020a1401" n="0020a1401"/><anchor xml:id="beg0020a1401" n="0020a1401"/>Śāriputra<anchor xml:id="end0020a1401"/></foreign>）爲大拘絺羅（<foreign xml:lang="pi">Mahākoṭṭhita</foreign>）
<pb n="0021a" ed="Y" xml:id="Y38.0036.0021a"/>
<lb n="0021a01" ed="Y"/>說的<anchor xml:id="nkr_note_orig_0021002" n="0021002"/>。依<title level="m">《相應部》</title>，四種心解脫是：無量心解脫（<foreign xml:lang="pi">appamāṇa-cetovimutti</foreign>），無所有
<lb n="0021a02" ed="Y"/>心解脫（<foreign xml:lang="pi"><anchor xml:id="nkr_note_add_0021a0201" n="0021a0201"/><anchor xml:id="beg0021a0201" n="0021a0201"/>ākiñcaññā-cetovimutti<anchor xml:id="end0021a0201"/></foreign>），空心解脫（<foreign xml:lang="pi"><anchor xml:id="nkr_note_add_0021a0202" n="0021a0202"/><anchor xml:id="beg0021a0202" n="0021a0202"/>suññatā-cetovimutti<anchor xml:id="end0021a0202"/></foreign>），無相心解脫（<foreign xml:lang="pi"><anchor xml:id="nkr_note_add_0021a0203" n="0021a0203"/><anchor xml:id="beg0021a0203" n="0021a0203"/>animitta-cetovimutti<anchor xml:id="end0021a0203"/></foreign>）。問題是，這
<lb n="0021a03" ed="Y"/>四種心解脫，到底是文異義異，還是文異義同呢？依質多長者的見解，可從兩方面說。一、名稱
<lb n="0021a04" ed="Y"/>不同，意義也就不同。不同的是：無量心解脫，是慈、悲、喜、捨⸺四無量（<foreign xml:lang="sa"><anchor xml:id="nkr_note_add_0021a0401" n="0021a0401"/><anchor xml:id="beg0021a0401" n="0021a0401"/>catasso-appama-ññāya<anchor xml:id="end0021a0401"/></foreign>）
<lb n="0021a05" ed="Y"/>定；無所有心解脫，是四無色中的無所有處（<foreign xml:lang="pi">ākiñcaññāyatana</foreign>）定；空心解脫，是思
<lb n="0021a06" ed="Y"/>惟我我所空；無相心解脫，是一切相不作意，得無相心三昧（<foreign xml:lang="x-sa-pi">animitta-cetosamādhi</foreign>）。二、名稱
<lb n="0021a07" ed="Y"/>雖然不同，而意義可說是一致的。這是說：貪、瞋、癡（代表了一切煩惱）是量的因（<foreign>pamāṇa-karaṇa</foreign>）
<lb n="0021a08" ed="Y"/>，漏盡比丘所得無量心解脫中，不動心解脫（<foreign xml:lang="pi"><anchor xml:id="nkr_note_add_0021a0801" n="0021a0801"/><anchor xml:id="beg0021a0801" n="0021a0801"/>akuppā-cetosamādhi<anchor xml:id="end0021a0801"/></foreign>）最爲第一；不動心解脫是貪
<lb n="0021a09" ed="Y"/>空、瞋空、癡空，貪、瞋、癡空卽超越於限量，是漏盡比丘的究竟解脫（不動阿羅漢）。同樣的
<lb n="0021a10" ed="Y"/>意義，貪、瞋、癡是障礙（<foreign xml:lang="sa">papañca</foreign>），貪、瞋、癡空卽超越於所有<anchor xml:id="nkr_note_orig_0021003" n="0021003"/>，不動心解脫是無所有心解
<lb n="0021a11" ed="Y"/>脫中最上的。貪、瞋、癡是相的因（<foreign xml:lang="sa">nimittakaraṇa</foreign>），貪、瞋、癡空卽超越於相，不動心解脫是
<lb n="0021a12" ed="Y"/>無相心解脫中最上的。經中說無量、無所有、無相，卻沒有說到空心解脫，這因爲空於貪、瞋、
<lb n="0021a13" ed="Y"/>癡的不動心解脫，就是空心解脫的別名。從文異而義同來說，無量心解脫，無所有心解脫，無相
<lb n="0021a14" ed="Y"/>心解脫，達到究竟處，與空心解脫⸺不動心解脫，平等平等。依觀想的方便不同，有四種心解
<lb n="0021a15" ed="Y"/>脫的名目，而從空一切煩惱來說，這是一致的目標，如萬流入海，都是鹹味那樣。</p>
<pb n="0022a" ed="Y" xml:id="Y38.0036.0022a"/>
<lb n="0022a01" ed="Y"/><p xml:id="pY38p0022a0101"><title level="m">《雜阿含經》</title>的四種心三昧，從名稱不同而意義也不同來說，與<title level="m">《相應部》</title>所說是一致的。
<lb n="0022a02" ed="Y"/>但從名稱不同而意義相同來說，<title level="m">《雜阿含經》</title>的文句，與<title level="m">《相應部》</title>有些出入。如<title level="m">《經》</title>卷二一
<lb n="0022a03" ed="Y"/><note place="inline">大正<ref target="#vol:2;page:p150a" type="taisho" cRef="T02n0099_p0150a01">二･一五〇上</ref></note>說：</p>
<lb n="0022a04" ed="Y"/><quote><p xml:id="pY38p0022a0401">「云何法一義種種味（味是「名」的舊譯）？答言：尊者！謂貪有量，（恚、癡是有量）
<lb n="0022a05" ed="Y"/>，若無諍者第一無量。謂貪者是有相，恚、癡者是有相，無諍者是（第一）無相。貪者是
<lb n="0022a06" ed="Y"/>所有，恚、癡者是所有，無諍者是（第一）無所有。復次，無諍者，空於貪，空於恚、癡
<lb n="0022a07" ed="Y"/>，空常住不變易，空非我非我所。是名法一義種種味」。</p></quote>
<lb n="0022a08" ed="Y"/><p xml:id="pY38p0022a0801"><title level="m">《相應部》</title>的不動心解脫，<title level="m">《雜阿含經》</title>作無諍（<foreign xml:lang="x-sa-pi">araṇa</foreign>）應該是無諍住或無諍三昧的簡稱
<lb n="0022a09" ed="Y"/><anchor xml:id="nkr_note_orig_0022004" n="0022004"/>。諍有三類，煩惱也名爲諍⸺煩惱諍，所以無諍是沒有一切煩惱，與空一切煩惱的不動心解
<lb n="0022a10" ed="Y"/>脫相當。<title level="m">《相應部》</title>說了無量等三種心解脫中最第一的，是貪空、瞋空、癡空，不再說空心解脫
<lb n="0022a11" ed="Y"/>，那是以不動心解脫爲空心解脫了。<cit><bibl><title level="m">《雜阿含經》</title>說明無量等三種中，無諍最爲第一，然後又解
<lb n="0022a12" ed="Y"/>說無諍是：</bibl><quote>「空於貪，空於恚、癡；空常住不變易，空非我非我所」</quote></cit>。解說無諍，也就是解說空
<lb n="0022a13" ed="Y"/>心三昧。無諍與空，是有關係的，如<cit><bibl>《<title level="m">中阿含經</title>･<title level="m">拘樓瘦無諍經</title>》末了說：</bibl><quote>「須菩提族姓子，
<lb n="0022a14" ed="Y"/>以無諍道，於後知法如法。知法如眞實，須菩提說偈，此行眞實空，捨此住止息」</quote><anchor xml:id="nkr_note_orig_0022005" n="0022005"/></cit>。總之，四
<lb n="0022a15" ed="Y"/>種心解脫中最上的，是空於貪、恚、癡的不動心解脫，或無諍住，也就是心解脫（或心三昧）而
<pb n="0023a" ed="Y" xml:id="Y38.0036.0023a"/>
<lb n="0023a01" ed="Y"/>達究竟，不外乎空的究竟完成。無量，無所有，無相，無諍，不動，從煩惱空而淸淨來說，都可
<lb n="0023a02" ed="Y"/>以看作空的異名。</p>
<lb n="0023a03" ed="Y"/><p xml:id="pY38p0023a0301">無諍⸺阿練若，本是修行者的住處。由於住處寧靜，沒有煩累，象徵禪慧的境地，而名爲
<lb n="0023a04" ed="Y"/>無諍住、無諍三昧的。這與「空」，本用來形容住處的空曠，沒有人物的煩累，也就用來象徵禪
<lb n="0023a05" ed="Y"/>慧，而有空住、空三昧等名目，情境是完全一樣的。</p>
<lb n="0023a06" ed="Y"/>
<lb n="0023a07" ed="Y"/>
<lb n="0023a08" ed="Y"/>
<lb n="0023a09" ed="Y"/>
<lb n="0023a10" ed="Y"/>
<lb n="0023a11" ed="Y"/>
<lb n="0023a12" ed="Y"/>
<lb n="0023a13" ed="Y"/></cb:div>
<pb n="0024a" ed="Y" xml:id="Y38.0036.0024a"/>
<lb n="0024a01" ed="Y"/><cb:div type="other"><cb:mulu level="2" type="其他">四　無量</cb:mulu><head>四　無量</head>
<lb n="0024a02" ed="Y"/><p xml:id="pY38p0024a0201">無量，無所有，無相，空⸺四名的內容，以下分別的加以探究。</p>
<lb n="0024a03" ed="Y"/><p xml:id="pY38p0024a0301">慈（<foreign xml:lang="sa">mettā</foreign>），悲（<foreign xml:lang="sa">karuṇā</foreign>），喜（<foreign xml:lang="sa">muditā</foreign>），捨（<foreign xml:lang="sa">upekkhā</foreign>）⸺四無量（<foreign xml:lang="sa">catasso-appama-ññāyo</foreign>）
<lb n="0024a04" ed="Y"/>定，也名無量心解脫（<foreign xml:lang="pi">appamāṇa-cetovimutti</foreign>），無量心三昧（<foreign xml:lang="pi">appamāna cetosamādhi</foreign>）
<lb n="0024a05" ed="Y"/>，或名四梵住（<foreign xml:lang="pi">brahmavihāra</foreign>）。四無量<anchor xml:id="nkr_note_add_0024a0501" n="0024a0501"/><anchor xml:id="beg0024a0501" n="0024a0501"/>遍<anchor xml:id="end0024a0501"/>緣無量有情，所以是<quote>「勝解作意俱生假想起故」</quote><anchor xml:id="nkr_note_orig_0024001" n="0024001"/>
<lb n="0024a06" ed="Y"/>。或依定而起慈等觀想，或依慈等觀想而成定。在定法中，這是重要的一組。其中，<quote>「慈爲一切
<lb n="0024a07" ed="Y"/>功德之母」</quote>，慈心是印度文化中最重視的；佛經中可以充分證明這一意義的，如<bibl><title level="m">《雜阿含經》</title><biblScope n="10" type="卷">卷
<lb n="0024a08" ed="Y"/>一〇</biblScope></bibl><note place="inline">大正<ref target="#vol:2;page:p67c" type="taisho" cRef="T02n0099_p0067c01">二･六七下</ref></note>說：</p>
<lb n="0024a09" ed="Y"/><quote><p xml:id="pY38p0024a0901">「我自憶宿命……曾於七年中修習慈心，經七劫成壞，不還此世（欲界）。七劫壞時，
<lb n="0024a10" ed="Y"/>生光音天。七劫成時，還生梵世空宮殿中，作大梵王，無勝無上，領千世界」。</p></quote>
<lb n="0024a11" ed="Y"/><p xml:id="pY38p0024a1101">這一則佛的本生傳說，<title level="m">《中阿含經》</title>，<title level="m">《增支部》</title>，<title level="m">《增壹阿含經》</title>，都同樣的說到<anchor xml:id="nkr_note_orig_0024002" n="0024002"/>。還
<lb n="0024a12" ed="Y"/>有，佛本生善眼（<foreign xml:lang="sa"><anchor xml:id="nkr_note_add_0024a1201" n="0024a1201"/><anchor xml:id="beg0024a1201" n="0024a1201"/>Sunetra<anchor xml:id="end0024a1201"/></foreign>）大師，敎弟子們修習慈心，生於梵世界。善眼更修增上慈，所以命
<lb n="0024a13" ed="Y"/>終以後，生在晃昱天（卽光音天）。劫成時，生梵世作大梵王（<foreign xml:lang="sa"><anchor xml:id="nkr_note_add_0024a1301" n="0024a1301"/><anchor xml:id="beg0024a1301" n="0024a1301"/>Mahābrahman<anchor xml:id="end0024a1301"/></foreign>），這是<title level="m">《中阿含經
<lb n="0024a14" ed="Y"/>》</title>與<title level="m">《增支部》</title>所一再說到的<anchor xml:id="nkr_note_orig_0024003" n="0024003"/>。梵天中的大梵天王，是千世界的統攝者，也就是婆羅門敎的最
<pb n="0025a" ed="Y" xml:id="Y38.0036.0025a"/>
<lb n="0025a01" ed="Y"/>高神、創造神⸺梵。世俗所仰信的創造神，依佛說，是修慈心定的果報。修慈心能生於梵天，
<lb n="0025a02" ed="Y"/>功德很大，勝過了布施與持戒的功德，如<bibl><title level="m">《中阿含經》</title><ref target="#no:26.155" type="taisho" cRef="T01n0026_p0677a08">（一五五）</ref><title level="m">《須達多經》</title></bibl><note place="inline">大正<ref target="#vol:1;page:p677c" type="taisho" cRef="T01n0026_p0677c01">一･六七七下</ref></note>
<lb n="0025a03" ed="Y"/>說：</p>
<lb n="0025a04" ed="Y"/><quote><p xml:id="pY38p0025a0401">「梵志隨藍行如是大施；……歸命三尊⸺佛，法，比丘衆，及受戒。若有爲彼一切衆生
<lb n="0025a05" ed="Y"/>行於慈心，乃至<g ref="#CB00014">𤛓</g>牛（乳）頃者，此於彼施（戒）爲最勝也」。</p></quote>
<lb n="0025a06" ed="Y"/><p xml:id="pY38p0025a0601">隨藍（<foreign xml:lang="sa">Vailāma</foreign>, <foreign xml:lang="sa">Velāma</foreign>）婆羅門本生，也見於<title level="m">《增支部》</title><anchor xml:id="nkr_note_orig_0025004" n="0025004"/>。關於慈心的殊勝功德，除勝
<lb n="0025a07" ed="Y"/>於布施、持戒外，還有不爲諸惡鬼神所欺害的功德，如<title level="m">《雜阿含經》</title>與<title level="m">《相應部》</title>說<anchor xml:id="nkr_note_orig_0025005" n="0025005"/>。<title level="m">《增支
<lb n="0025a08" ed="Y"/>部》</title>說到慈心的八功德<anchor xml:id="nkr_note_orig_0025006" n="0025006"/>；十一功德<anchor xml:id="nkr_note_orig_0025007" n="0025007"/>。<cit><bibl><title level="m">《智度論》</title>說：</bibl><quote>「慈以樂與衆生故，增一阿含中說有五
<lb n="0025a09" ed="Y"/>功德」</quote><anchor xml:id="nkr_note_orig_0025008" n="0025008"/></cit>，與<title level="m">《大毘婆沙論》</title>所說相近<anchor xml:id="nkr_note_orig_0025009" n="0025009"/>，應該是說一切有部（<foreign xml:lang="sa"><anchor xml:id="nkr_note_add_0025a0901" n="0025a0901"/><anchor xml:id="beg0025a0901" n="0025a0901"/>Sarvāstivāda<anchor xml:id="end0025a0901"/></foreign>）所誦的。慈心的
<lb n="0025a10" ed="Y"/>定義，是「與衆生樂」，與儒家的「仁」，耶敎的「愛」相近。在人類的德性中，這確是最高的
<lb n="0025a11" ed="Y"/>。如能<quote>「仁心普洽」</quote>，<quote>「民胞物與」</quote>，<quote>「浩然之氣充塞於天地之間」</quote>，那與慈無量心更類似了。</p>
<lb n="0025a12" ed="Y"/><p xml:id="pY38p0025a1201">慈是與樂，觀想衆生得到安樂；悲是拔苦，想衆生遠離苦惱；喜是想衆生離苦得樂而心生喜
<lb n="0025a13" ed="Y"/>悅；捨是冤親平等，「一視同仁」。分別的說，這四心的觀行是各不相同的；如綜合起來說，這
<lb n="0025a14" ed="Y"/>才是慈心的全貌。本來只是慈心，約義而分爲四類，如<bibl><title level="m">《雜阿含經》</title><biblScope n="29" type="卷">卷二九</biblScope></bibl><note place="inline">大正<ref target="#vol:2;page:p209c" type="taisho" cRef="T02n0099_p0209c01">二･二〇九下</ref>⸺二
<lb n="0025a15" ed="Y"/>一〇上</note>說：</p>
<pb n="0026a" ed="Y" xml:id="Y38.0036.0026a"/>
<lb n="0026a01" ed="Y"/><quote><p xml:id="pY38p0026a0101">「有比丘，修不淨觀斷貪欲，修慈心斷瞋恚，修無常想斷我慢，修安那般那念（入出息念
<lb n="0026a02" ed="Y"/>）斷覺想」（尋思）。</p></quote>
<lb n="0026a03" ed="Y"/><p xml:id="pY38p0026a0301">修習四類觀想，對治四類煩惱，也是<title level="m">《中阿含經》</title>與<title level="m">《增支部》</title>所說的<anchor xml:id="nkr_note_orig_0026010" n="0026010"/>。本來只說到修慈
<lb n="0026a04" ed="Y"/>，但<title level="m">《中部》</title><title level="m">《敎誡羅睺羅大經》</title>，同樣的修法，卻說修慈，悲，喜，捨，不淨，無常，入出息
<lb n="0026a05" ed="Y"/>念⸺七行<anchor xml:id="nkr_note_orig_0026011" n="0026011"/>，這是將慈行分爲慈、悲、喜、捨⸺四行了。佛法重視慈心在世間德行中崇高價
<lb n="0026a06" ed="Y"/>値，所以約義而分別爲四心；如觀想成就，就是四無量定<anchor xml:id="nkr_note_orig_0026012" n="0026012"/>。</p>
<lb n="0026a07" ed="Y"/><p xml:id="pY38p0026a0701">以慈心爲本的四無量心，是適應婆羅門敎的。如舍利弗（<foreign xml:lang="sa"><anchor xml:id="nkr_note_add_0026a0701" n="0026a0701"/><anchor xml:id="beg0026a0701" n="0026a0701"/>Śāriputra<anchor xml:id="end0026a0701"/></foreign>）勸老友梵志陀然（<foreign xml:lang="sa">Dhānañjāni</foreign>）
<lb n="0026a08" ed="Y"/>，修四無量心，命終生梵天中，就因爲<quote>「彼諸梵志，長夜愛著梵天」</quote><anchor xml:id="nkr_note_orig_0026013" n="0026013"/>。傳說大善見王
<lb n="0026a09" ed="Y"/>（<foreign xml:lang="sa">Mahāsudarśana</foreign>, <foreign xml:lang="sa">Mahāsudassana</foreign>）本生，也是修四梵住而生梵天中的<anchor xml:id="nkr_note_orig_0026014" n="0026014"/>。所以，依一般經文所
<lb n="0026a10" ed="Y"/>說，四無量心是世間定法，是有漏，是俗定（<foreign xml:lang="sa">kullakavihāra</foreign>）。然在佛法初期，慈，悲，喜，捨
<lb n="0026a11" ed="Y"/>四定，顯然的曾淨化而提升爲解脫道，甘露門；從四無量心也稱爲無量心解脫，最上的就是不動
<lb n="0026a12" ed="Y"/>心解脫來說，就可以確定初期的意義了。如<bibl><title level="m">《雜阿含經》</title><biblScope n="27" type="卷">卷二七</biblScope></bibl><note place="inline">大正<ref target="#vol:2;page:p197c" type="taisho" cRef="T02n0099_p0197c01">二･一九七下</ref></note>說：</p>
<lb n="0026a13" ed="Y"/><quote><p xml:id="pY38p0026a1301">「若比丘修習慈心，多修習已，得大果大福利。……是比丘心與慈俱，修念覺分，依遠離
<lb n="0026a14" ed="Y"/>，依無欲，依滅，向於捨；乃至修習捨覺分，依遠離，依無欲，依滅，向於捨」。</p></quote>
<lb n="0026a15" ed="Y"/><p xml:id="pY38p0026a1501">經說慈心，是譯者的簡略，實際是慈，悲，喜，捨⸺四心<anchor xml:id="nkr_note_orig_0026015" n="0026015"/>。所說的<quote>「大果大福利」</quote>，或
<pb n="0027a" ed="Y" xml:id="Y38.0036.0027a"/>
<lb n="0027a01" ed="Y"/>是二果二福利，是阿那含與阿羅漢。或是四果四福利，從須陀洹到阿羅漢。或是七果七福利，是
<lb n="0027a02" ed="Y"/>二種阿羅漢與五種阿那含。慈，悲，喜，捨與七覺分（<foreign xml:lang="pi">satta-bojjhaṅgā</foreign>）俱時而修，能得大果大
<lb n="0027a03" ed="Y"/>功德，當然是通於無漏的解脫道。無量心解脫，包含了適應世俗，佛法不共二類。一般聲聞學者
<lb n="0027a04" ed="Y"/>，都以爲：四無量心緣廣大無量的衆生，無量是衆多難以數計，是勝解⸺假想觀，所以是世間
<lb n="0027a05" ed="Y"/>定。但「量」是依局限性而來的，如觀一切衆生而超越限量心，不起自他的分別，就與無我我所
<lb n="0027a06" ed="Y"/>的空慧相應。質多羅長者以爲：無量心解脫中最上的，是空於貪、瞋、癡的不動心解脫，空就是
<lb n="0027a07" ed="Y"/>無量。這一意義，在大乘所說的「無緣慈」中，才再度的表達出來。</p>
<lb n="0027a08" ed="Y"/>
<lb n="0027a09" ed="Y"/>
<lb n="0027a10" ed="Y"/>
<lb n="0027a11" ed="Y"/>
<lb n="0027a12" ed="Y"/>
<lb n="0027a13" ed="Y"/>
<lb n="0027a14" ed="Y"/>
<lb n="0027a15" ed="Y"/>
<lb n="0028a02" ed="Y"/>
<lb n="0028a03" ed="Y"/>
<lb n="0028a04" ed="Y"/>
<lb n="0028a05" ed="Y"/>
<lb n="0028a06" ed="Y"/>
<lb n="0028a07" ed="Y"/>
<lb n="0028a08" ed="Y"/>
<lb n="0028a09" ed="Y"/>
<lb n="0028a10" ed="Y"/>
<lb n="0028a11" ed="Y"/>
<lb n="0028a12" ed="Y"/>
<lb n="0028a13" ed="Y"/>
<lb n="0028a14" ed="Y"/>
<lb n="0028a15" ed="Y"/>
<lb n="0028a16" ed="Y"/></cb:div>
<pb n="0029a" ed="Y" xml:id="Y38.0036.0029a"/>
<lb n="0029a01" ed="Y"/><cb:div type="other"><cb:mulu level="2" type="其他">五　無所有</cb:mulu><head>五　無所有</head>
<lb n="0029a02" ed="Y"/><p xml:id="pY38p0029a0201">再說無所有（<foreign xml:lang="pi">ākiñcañña</foreign>）。與無所有有關的，有二經。一、<title level="m">《中部》</title><title level="m">《善星經》</title>說：衆生的
<lb n="0029a03" ed="Y"/>心，或傾向於世間的五欲；或傾向於不動而離欲結；或傾向於無所有處而離不動結；或傾向於非
<lb n="0029a04" ed="Y"/>想非非想處而離無所有處結；或傾向於涅槃而離非想非非想處結<anchor xml:id="nkr_note_orig_0029001" n="0029001"/>。這五類，是世間人心所傾仰
<lb n="0029a05" ed="Y"/>的；也是修行者的次第升進，以涅槃爲最高理想。傾心於前四類，是不能出離的，所以<title level="m">《善星經
<lb n="0029a06" ed="Y"/>》</title>的傾心於無所有處，只是世間無所有處定境，沒有與空（<foreign xml:lang="sa">śūnya</foreign>, <foreign xml:lang="pi">suñña</foreign>）相同的意義。</p>
<lb n="0029a07" ed="Y"/><p xml:id="pY38p0029a0701">二、<title level="m">《中部》</title>的<title level="m">《不動利益經》</title>，<title level="m">《中阿含經》</title>作<title level="m">《淨不動道經》</title>。經中分淨不動道，淨無
<lb n="0029a08" ed="Y"/>所有處道，淨無想道（<cit><bibl><title level="m">《中部》</title>作</bibl><quote>「非想非非想處利益行道」</quote></cit>），無餘涅槃，聖解脫<anchor xml:id="nkr_note_orig_0029002" n="0029002"/>。前三種
<lb n="0029a09" ed="Y"/>淨道，名稱與次第，都是與<title level="m">《善星經》</title>一致的。前三種淨道，共分爲七類，今依<title level="m">《中阿含經》</title>（
<lb n="0029a10" ed="Y"/>參考<title level="m">《中部》</title>），列表如下：</p>
<lb n="0029a11" ed="Y"/><p cb:type="pre" xml:id="pY38p0029a1101">　　　　　　　　　　┌現世欲･來世欲･現世欲想･來世欲想──是魔境魔餌，心淨得不動
<lb n="0029a12" ed="Y"/>　　　淨不動道───┼現世欲……來世欲想･四大四大所成色──是無常苦滅，心淨得不動
<lb n="0029a13" ed="Y"/>　　　　　　　　　　└現世欲……來世欲想･現世色･來世色･現世色想･來世色想──是無常苦滅，心淨得不動
<pb n="0030a" ed="Y" xml:id="Y38.0036.0030a"/>
<lb n="0030a01" ed="Y"/>　　　　　　　　　　┌現世欲……來世色想･不動想──是無常苦滅，心淨得無所有處<anchor xml:id="nkr_note_orig_0030003" n="0030003"/>
<lb n="0030a02" ed="Y"/>　　　淨無所有處道─┼此世─────────────是我我所空，心淨得無所有處
<lb n="0030a03" ed="Y"/>　　　　　　　　　　└我──────────────是非爲自非爲他，心淨得無所有處
<lb n="0030a04" ed="Y"/>　　　淨無想道────現世欲……不動想･無所有處想─是無常苦滅，心淨得無想</p>
<lb n="0030a05" ed="Y"/><p xml:id="pY38p0030a0501"><title level="m">《淨不動道經》</title>所說的前三淨道，是有層次的（層次與<title level="m">《善星經》</title>相同），有次第觀想，次
<lb n="0030a06" ed="Y"/>第超越息滅的層次，所以被稱爲<quote>「漸次度脫瀑流」</quote><anchor xml:id="nkr_note_orig_0030004" n="0030004"/>。然本經與<title level="m">《善星經》</title>不同，淨不動道以上
<lb n="0030a07" ed="Y"/>，都是有解脫可能的。其中，欲（<foreign xml:lang="x-sa-pi"><anchor xml:id="nkr_note_add_0030a0701" n="0030a0701"/><anchor xml:id="beg0030a0701" n="0030a0701"/>kāma<anchor xml:id="end0030a0701"/></foreign>）是欲界的五欲；不動（<foreign xml:lang="pi">āṇañja</foreign>），一般的說，是四禪。
<lb n="0030a08" ed="Y"/>在這<anchor xml:id="nkr_note_add_0030a0801" n="0030a0801"/><anchor xml:id="beg0030a0801" n="0030a0801"/>裡<anchor xml:id="end0030a0801"/>，有兩點是値得注意的：不動⸺四禪以上，是無所有處，無想處⸺非想非非想處，爲
<lb n="0030a09" ed="Y"/>什麼四禪以上，與無所有處、無想處中間，沒有空無邊處與識無邊處呢？這是一。<title level="m">《中部》</title>的非
<lb n="0030a10" ed="Y"/>想非非想處，<title level="m">《中阿含經》</title>作「無想」、「無想處」<anchor xml:id="nkr_note_orig_0030005" n="0030005"/>。無相心定（<foreign xml:lang="x-sa-pi">animitta-cetosamādhi</foreign>），
<lb n="0030a11" ed="Y"/><title level="m">《中阿含經》</title>每譯作「無想定」。無想（無相心）定與非想非非想處定，無想定，滅盡定，有著
<lb n="0030a12" ed="Y"/>複雜的關係。本經的不動，無所有，無想⸺無相，三者次第而說，不正與說一切有部（<foreign xml:lang="sa"><anchor xml:id="nkr_note_add_0030a1201" n="0030a1201"/><anchor xml:id="beg0030a1201" n="0030a1201"/>Sarvāstivāda<anchor xml:id="end0030a1201"/></foreign>）
<lb n="0030a13" ed="Y"/>經論所說，從滅盡定起，起不動，無相，無所有⸺三觸的名稱相同嗎<anchor xml:id="nkr_note_orig_0030006" n="0030006"/>？這是二。</p>
<lb n="0030a14" ed="Y"/><p xml:id="pY38p0030a1401">說到淨無所有處道，經中分爲三類：一、<title level="m">《中部》</title>說：聖弟子作如此的思惟：現在欲，……
<lb n="0030a15" ed="Y"/>不動想，這一切無餘滅盡，那是寂靜的，殊妙的，就是無所有處。這樣的專心安住，於是得心淸
<pb n="0031a" ed="Y" xml:id="Y38.0036.0031a"/>
<lb n="0031a01" ed="Y"/>（淨）。<title level="m">《中部》</title>說：無所有處是寂靜、殊妙的；<cit><bibl><title level="m">《中阿含經》</title>作：</bibl><quote>「彼一切想是無常法，是苦
<lb n="0031a02" ed="Y"/>，是滅」</quote></cit>。這可能是一般所說：觀下苦、麤（、障），觀上靜、妙（、離），厭下欣上的修法。
<lb n="0031a03" ed="Y"/>厭下而專住於無所有處想，成就無所有處定。然經上說：修習無所有處的，或得無所有處定，或
<lb n="0031a04" ed="Y"/>依慧而得解脫，可見這不只是世俗定了。依<cit><bibl><title level="m">《中阿含經》</title>說：</bibl><quote>「彼一切想是無常法，是苦，是滅
<lb n="0031a05" ed="Y"/>」</quote></cit>壞法，那在離欲……不動想時，無常、苦、滅的觀慧，是有解脫可能的。</p>
<lb n="0031a06" ed="Y"/><p xml:id="pY38p0031a0601">二、聖弟子作這樣的思惟：我，屬於我的，是空的。這樣的專心安住而得心淨，也有得無所
<lb n="0031a07" ed="Y"/>有處定，或依慧得解脫的二類。<cit><bibl><title level="m">《中阿含經》</title>說：</bibl><quote>「聖弟子作如是觀：此世（間）空：空於神、
<lb n="0031a08" ed="Y"/>神所有（我我所有的舊譯）；空有常，空有恒，空長存，空不變易」</quote><anchor xml:id="nkr_note_orig_0031007" n="0031007"/></cit>。這是說一切有部經論，
<lb n="0031a09" ed="Y"/>從常、恒、不變易法空⸺無常，以明我我所空的意義。修無我我所的空觀，得無所有處定，古
<lb n="0031a10" ed="Y"/>人雖有多種解說，其實是空與無所有的同一意趣。</p>
<lb n="0031a11" ed="Y"/><p xml:id="pY38p0031a1101">三、<bibl><title level="m">《中部》</title>（一〇六）<title level="m">《不動利益經》</title></bibl><note place="inline">南傳一一上･三四三</note>說：</p>
<lb n="0031a12" ed="Y"/><quote><p xml:id="pY38p0031a1201">「聖弟子作如是思惟：我不在何處，非誰，亦不在何物之內。我所不在何處，不在誰中，
<lb n="0031a13" ed="Y"/>亦不在何物」。</p></quote>
<lb n="0031a14" ed="Y"/><p xml:id="pY38p0031a1401"><cit><bibl><title level="m">《中阿含經》</title>作：</bibl><quote>「聖弟子作如是觀：我非爲他而有所爲，亦非自爲而有所爲」</quote><anchor xml:id="nkr_note_orig_0031008" n="0031008"/><anchor xml:id="nkr_note_mod_0031008" n="0031008"/></cit>，意義不
<lb n="0031a15" ed="Y"/>大明顯。<cit><bibl><title level="m">《大毘婆沙論》</title>引此經作：</bibl><quote>「非我有處有時有所屬物，亦無處時物屬我者」</quote><anchor xml:id="nkr_note_orig_0031009" n="0031009"/></cit>，與<title level="m">《中
<pb n="0032a" ed="Y" xml:id="Y38.0036.0032a"/>
<lb n="0032a01" ed="Y"/>部》</title>說相近。依<title level="m">《婆沙論》</title>說：無論何處、何時，沒有我所屬的物；也無論何處、何時，沒有物
<lb n="0032a02" ed="Y"/>是屬於我的。從我與我所相關中，通達無所有，這也是空與無所有是相同的。依此而得心淨的，
<lb n="0032a03" ed="Y"/>也有得無所有定，或依慧得解脫的二類。</p>
<lb n="0032a04" ed="Y"/><p xml:id="pY38p0032a0401">禪定⸺四禪、八定，一般說是共世間法，似乎是世間固有的定法，佛弟子依這種定法而修
<lb n="0032a05" ed="Y"/>出世的觀慧。然佛法的定慧的早期意義，未必是這樣的。如所說的不動、無所有處、無想處⸺
<lb n="0032a06" ed="Y"/>非想非非想處，經上都這麼說：多聞聖弟子作如是思惟，這是賢聖弟子所修的。由於修習者的用
<lb n="0032a07" ed="Y"/>心不同，而有得定，或依慧得解脫的差別。依佛法的因果法則，修得某種定，如不能依之發慧得
<lb n="0032a08" ed="Y"/>解脫，那就命終以後，生在某種定境的天上。一般說，世間定是厭下欣上而修得的，然如淨無所
<lb n="0032a09" ed="Y"/>有處道的三類，並不是這樣的。第二類，是觀我我所空而修得的。第三類，是觀無我所有而修得
<lb n="0032a10" ed="Y"/>的。這都是出世解脫⸺我我所空的正觀。只是修習上有些問題，才不能依慧得解脫，成爲無所
<lb n="0032a11" ed="Y"/>有處定，生無所有處天。就是第一類，依<cit><bibl><title level="m">《淨不動道經》</title>，也是觀一切欲、欲想、色、色想、不
<lb n="0032a12" ed="Y"/>動想，</bibl><quote>「是無常法，是苦，是滅」</quote></cit>。無常，苦，（無我我所），正是出世解脫道的三要門（三解
<lb n="0032a13" ed="Y"/>脫門依此而立），所以第一類也有依慧得解脫的。這樣，無所有處道，都依出世觀慧而成定，不
<lb n="0032a14" ed="Y"/>過修持上有點問題，這才成爲世間定。</p>
<lb n="0032a15" ed="Y"/><p xml:id="pY38p0032a1501">修出世觀慧而成世間定，問題到底在那<anchor xml:id="nkr_note_add_0032a1501" n="0032a1501"/><anchor xml:id="beg0032a1501" n="0032a1501"/>裡<anchor xml:id="end0032a1501"/>？經文在無想⸺淨非想非非想道後，依無想處而
<pb n="0033a" ed="Y" xml:id="Y38.0036.0033a"/>
<lb n="0033a01" ed="Y"/>有所說明，意義是通於不動及無所有處道的。<bibl><title level="m">《中阿含經》</title><ref target="#no:26.75" type="taisho" cRef="T01n0026_p0542b03">（七五）</ref><title level="m">《淨不動道經》</title></bibl><note place="inline">大正<ref target="#vol:1;page:p543a" type="taisho" cRef="T01n0026_p0543a01">一･五四
<lb n="0033a02" ed="Y"/>三上</ref>⸺中</note>說：</p>
<lb n="0033a03" ed="Y"/><quote><p xml:id="pY38p0033a0301">「阿難！若比丘如是行：無我，無我所；我當（來）不有，我所當（來）不有，若本有者
<lb n="0033a04" ed="Y"/>，便盡得捨。阿難！若比丘樂彼捨，著彼捨，住彼捨者，阿難！比丘行如是，必不得般涅
<lb n="0033a05" ed="Y"/>槃。……若比丘有所受者，彼必不得般涅槃」。</p></quote>
<lb n="0033a06" ed="Y"/><quote><p xml:id="pY38p0033a0601">「阿難！若比丘如是行：無我，無我所，我當不有，我所當不有，若本有者，便盡得捨。
<lb n="0033a07" ed="Y"/>阿難！若比丘不樂彼捨，不著彼捨，不住彼捨者，阿難！比丘行如是，必得般涅槃。……
<lb n="0033a08" ed="Y"/>若比丘無所受，必得般涅槃」。</p></quote>
<lb n="0033a09" ed="Y"/><p xml:id="pY38p0033a0901">以非想非非想處來說，當來的我與我所不再有，本有⸺現在有的盡捨，這表示究竟的般涅
<lb n="0033a10" ed="Y"/>槃。但如對<quote>「捨」</quote>而有所樂、著、住（<title level="m">《中部》</title>日譯本作：喜，歡迎，執著），那就不能得般涅
<lb n="0033a11" ed="Y"/>槃了。樂，著，住，總之是<quote>「有所受」</quote>，受是取（<foreign xml:lang="x-sa-pi">upādāna</foreign>）的舊譯。所以，卽使修行者所修的
<lb n="0033a12" ed="Y"/>是正觀，只要心有所樂著，就不得解脫了。如修無所有正觀，心著而不得解脫，就會招感無所有
<lb n="0033a13" ed="Y"/>處報。無所有處定與天報，是在這種情形下成立的。</p>
<lb n="0033a14" ed="Y"/><p xml:id="pY38p0033a1401">無所有⸺無所有處道，修無常、苦、無我我所空，是空觀的別名。無所有處定，是空觀的
<lb n="0033a15" ed="Y"/>禪定化。</p>
<pb n="0034a" ed="Y" xml:id="Y38.0036.0034a"/>
<lb n="0034a01" ed="Y"/>
<lb n="0034a02" ed="Y"/>
<lb n="0034a03" ed="Y"/>
<lb n="0034a04" ed="Y"/>
<lb n="0034a05" ed="Y"/>
<lb n="0034a06" ed="Y"/>
<lb n="0034a07" ed="Y"/>
<lb n="0034a08" ed="Y"/>
<lb n="0034a09" ed="Y"/>
<lb n="0034a10" ed="Y"/>
<lb n="0034a11" ed="Y"/>
<lb n="0034a12" ed="Y"/></cb:div>
<lb n="0034a13" ed="Y"/><cb:div type="other"><cb:mulu level="2" type="其他">六　無相</cb:mulu><head>六　無相</head>
<lb n="0034a14" ed="Y"/><p xml:id="pY38p0034a1401">無相（<foreign xml:lang="x-sa-pi">animitta</foreign>），在解脫道中，有種種名稱，如無相心解脫（<foreign xml:lang="pi"><anchor xml:id="nkr_note_add_0034a1401" n="0034a1401"/><anchor xml:id="beg0034a1401" n="0034a1401"/>animitta-cetovimutti<anchor xml:id="end0034a1401"/></foreign>），無
<pb n="0035a" ed="Y" xml:id="Y38.0036.0035a"/>
<lb n="0035a01" ed="Y"/>相心三昧（<foreign xml:lang="x-sa-pi">animitta-cetosamādhi</foreign>），無相解脫（<foreign xml:lang="pi">animitta-vimokkha</foreign>），無相三昧（<foreign xml:lang="x-sa-pi">animitta-samādhi</foreign>）
<lb n="0035a02" ed="Y"/>，無相等至（<foreign xml:lang="x-sa-pi">animitta-samāpatti</foreign>），無相住（<foreign xml:lang="x-sa-pi">animitta-vihāra</foreign>）。這些術語的應用，
<lb n="0035a03" ed="Y"/>在初期佛敎<anchor xml:id="nkr_note_add_0035a0301" n="0035a0301"/><anchor xml:id="beg0035a0301" n="0035a0301"/>裡<anchor xml:id="end0035a0301"/>，比空（<foreign xml:lang="sa">śūnya</foreign>, <foreign xml:lang="pi">suñña</foreign>）與無所有（<foreign xml:lang="sa">ākiṃcanya</foreign>, <foreign xml:lang="pi">ākiñcañña</foreign>），還要多一些。當然，
<lb n="0035a04" ed="Y"/>如以無我我所爲空，那說空的經文，還是比無相要多些。無相定，依修行者的用心不同，淺深不
<lb n="0035a05" ed="Y"/>一；與成爲定論的非想非非想處（<foreign xml:lang="x-sa-pi">nevasaññā-nāsāññāyatana</foreign>），滅盡定（<foreign xml:lang="x-sa-pi">nirodha-samāpatti</foreign>）
<lb n="0035a06" ed="Y"/>，無想定（<foreign xml:lang="pi">asañña-samāpatti</foreign>），都有關係，所以內容比較複雜。<bibl><title level="m">《阿毘達磨大毘婆沙論》</title><biblScope n="104" type="卷">卷一
<lb n="0035a07" ed="Y"/>〇四</biblScope></bibl><note place="inline">大正<ref target="#vol:27;page:p541b" type="taisho" cRef="T27n1545_p0541b01">二七･五四一中</ref></note>說：</p>
<lb n="0035a08" ed="Y"/><quote><p xml:id="pY38p0035a0801">「謂無相聲，說多種義：或於空三摩地說無相聲，如是或於見道，或於不動心解脫，或於
<lb n="0035a09" ed="Y"/>非想非非想處，或卽於無相三摩地說無相聲」。</p></quote>
<lb n="0035a10" ed="Y"/><p xml:id="pY38p0035a1001"><cit><bibl><title level="m">《婆沙論》</title>以爲：</bibl><quote>「無相」</quote></cit>這一名稱，有五種不同的意義，然從經文來說，也許還不止於所
<lb n="0035a11" ed="Y"/>說的五義呢！</p>
<lb n="0035a12" ed="Y"/><p xml:id="pY38p0035a1201"><quote>「無相心三昧」</quote>，<quote>「是智果智功德」</quote>。說明這一問題的，<title level="m">《雜阿含經》</title>（「弟子記說」）
<lb n="0035a13" ed="Y"/>中，共有四經（依<title level="m">《大正藏》</title>編號，爲<ref target="#no:99.556" type="taisho" cRef="T02n0099_p0145c18">五五六</ref>⸺<ref target="#no:99.559" type="taisho" cRef="T02n0099_p0146b24">五五九</ref>，其實應分爲六經），都是與阿難
<lb n="0035a14" ed="Y"/>（<foreign xml:lang="x-sa-pi">Ānanda</foreign>）有關的。有一位比丘，修得了無相心三昧，卻不知道是何果何功德。他於是<quote>「隨逐尊
<lb n="0035a15" ed="Y"/>者阿難，脫有餘人問此義者，因而得聞。彼比丘卽隨尊者阿難，經六年中，無有餘人問此義者」</quote>
<pb n="0036a" ed="Y" xml:id="Y38.0036.0036a"/>
<lb n="0036a01" ed="Y"/>，終於自己提出來請問<anchor xml:id="nkr_note_orig_0036001" n="0036001"/>。六年中沒有人問，可見無相心三昧，起初是很少有人論到的。<title level="m">《雜阿
<lb n="0036a02" ed="Y"/>含經》</title>中說到：無相心三昧，佛爲衆比丘尼說；比丘尼們又問阿難，阿難爲比丘尼們說。這一說
<lb n="0036a03" ed="Y"/>明，主要爲了：<quote>「大師及弟子，同句，同味，同義」</quote><anchor xml:id="nkr_note_orig_0036002" n="0036002"/>；只是爲了以如來曾經說過，來肯定無相
<lb n="0036a04" ed="Y"/>心三昧在佛法中的地位。巴利藏<bibl>《<title level="m">增支部</title>･九集》三七經</bibl>，也說到是智果智功德，實爲<bibl><title level="m">《雜阿
<lb n="0036a05" ed="Y"/>含經》</title><ref target="#no:99.557" type="taisho" cRef="T02n0099_p0146a13">五五七</ref>、<ref target="#no:99.559" type="taisho" cRef="T02n0099_p0146b24">五五九</ref></bibl>⸺二經的結合<anchor xml:id="nkr_note_orig_0036003" n="0036003"/>。總之，無相心三昧，是經佛弟子的修得而傳出，日漸
<lb n="0036a06" ed="Y"/>光大起來的。</p>
<lb n="0036a07" ed="Y"/><p xml:id="pY38p0036a0701">無相心三昧，依質多羅（<foreign xml:lang="sa">Citra</foreign>）長者所說，是<quote>「一切相不念（作意）」</quote>而修成的三昧<anchor xml:id="nkr_note_orig_0036004" n="0036004"/>。作
<lb n="0036a08" ed="Y"/>意（<foreign xml:lang="x-sa-pi">manasikāra</foreign>），或譯思惟，念，憶念。不作意一切相的無相心三昧，是有淺深的。究竟的無
<lb n="0036a09" ed="Y"/>相，如<bibl><title level="m">《雜阿含經》</title>（「祇夜」）<biblScope n="45" type="卷">卷四五</biblScope></bibl><note place="inline">大正<ref target="#vol:2;page:p331b" type="taisho" cRef="T02n0099_p0331b01">二･三三一中</ref></note>說：</p>
<lb n="0036a10" ed="Y"/><quote><p xml:id="pY38p0036a1001">「修習於無相，滅除憍慢使，得慢無間等，究竟於苦邊」。</p></quote>
<lb n="0036a11" ed="Y"/><p xml:id="pY38p0036a1101">偈頌是阿難爲婆耆舍（<foreign xml:lang="pi">Vaṅgīsa</foreign>）說的，<title level="m">《相應部》</title>同<anchor xml:id="nkr_note_orig_0036005" n="0036005"/>。<cit><bibl><title level="m">《瑜伽論》</title>解說爲：</bibl><quote>「由此斷故
<lb n="0036a12" ed="Y"/>，說名無學」</quote><anchor xml:id="nkr_note_orig_0036006" n="0036006"/></cit>。智果智功德的無相心三昧，<title level="m">《毘婆沙論》</title>以爲是空三摩地的別名<anchor xml:id="nkr_note_orig_0036007" n="0036007"/>。<title level="m">《瑜伽師
<lb n="0036a13" ed="Y"/>地論》</title>對無相心三摩地的解說，如卷一二<note place="inline">大正<ref target="#vol:30;page:p337b" type="taisho" cRef="T30n1579_p0337b01">三〇･三三七中</ref></note>說：</p>
<lb n="0036a14" ed="Y"/><quote><p xml:id="pY38p0036a1401">「云何無相心三摩地？謂卽於彼諸取蘊滅，思惟寂靜，心住一緣。如經言：無相心三摩地
<lb n="0036a15" ed="Y"/>不低不<anchor xml:id="nkr_note_add_0036a1501" n="0036a1501"/><anchor xml:id="beg0036a1501" n="0036a1501"/>昂<anchor xml:id="end0036a1501"/>。……又二因緣入無相定：一、不思惟一切相故；二、正思惟無相界故。由不思
<pb n="0037a" ed="Y" xml:id="Y38.0036.0037a"/>
<lb n="0037a01" ed="Y"/>惟一切相故，於彼諸相不厭不壞，唯不加行作意思惟，故名不低。於無相界正思惟故，於
<lb n="0037a02" ed="Y"/>彼無相不堅執著，故名不<anchor xml:id="nkr_note_add_0037a0201" n="0037a0201"/><anchor xml:id="beg0037a0201" n="0037a0201"/>昂<anchor xml:id="end0037a0201"/>」。</p></quote>
<lb n="0037a03" ed="Y"/><p xml:id="pY38p0037a0301">不低不<anchor xml:id="nkr_note_add_0037a0301" n="0037a0301"/><anchor xml:id="beg0037a0301" n="0037a0301"/>昂<anchor xml:id="end0037a0301"/>的無相心三昧，正是經中所說，不勇不沒的，智果智功德的三昧。<title level="m">《瑜伽論》</title>所說
<lb n="0037a04" ed="Y"/>，與<title level="m">《毘婆沙論》</title>說，是空三摩地異名，所見不同。</p>
<lb n="0037a05" ed="Y"/><p xml:id="pY38p0037a0501">依經文所說，無相心三昧，或在無量心解脫以下說，那是<quote>「出離一切相」</quote>，心<quote>「不爲隨相識
<lb n="0037a06" ed="Y"/>所纏縛」</quote>的<anchor xml:id="nkr_note_orig_0037008" n="0037008"/>。或依四禪說無相心三昧，如不再進求，與衆人往來雜處，戲笑調弄，那是會退落
<lb n="0037a07" ed="Y"/>，可能還俗的<anchor xml:id="nkr_note_orig_0037009" n="0037009"/>。所以，三昧通於有漏；智果智功德的無相心三昧，也就是無相心解脫，唯是無
<lb n="0037a08" ed="Y"/>漏的（初果到四果）。</p>
<lb n="0037a09" ed="Y"/><p xml:id="pY38p0037a0901">定，有有想與無想的二類，如<bibl><title level="m">《雜阿含經》</title><biblScope n="21" type="卷">卷二一</biblScope></bibl><note place="inline">大正<ref target="#vol:2;page:p146c" type="taisho" cRef="T02n0099_p0146c01">二･一四六下</ref></note>說：</p>
<lb n="0037a10" ed="Y"/><quote><p xml:id="pY38p0037a1001">「尊者阿難語迦摩比丘言：若比丘，離欲惡不善法，有覺有觀，離生喜樂，初禪具足住；
<lb n="0037a11" ed="Y"/>如是……無所有入處具足住：如是有想比丘有法而不覺知。……比丘一切想不憶念，無想
<lb n="0037a12" ed="Y"/>心三昧身作證具足住，是名比丘無想於有法而不覺知」。</p></quote>
<lb n="0037a13" ed="Y"/><p xml:id="pY38p0037a1301">無所有處（<foreign xml:lang="pi">ākiñcaññāyatana</foreign>）以下，是初禪到無所有處定，是有想而不覺知；無想心定是
<lb n="0037a14" ed="Y"/>無想而不覺知。<title level="m">《增支部》</title>與此相當的，也說無所有處以下，是有想而不覺知；接著說不踊不沒
<lb n="0037a15" ed="Y"/>（卽<quote>「不低不<anchor xml:id="nkr_note_add_0037a1501" n="0037a1501"/><anchor xml:id="beg0037a1501" n="0037a1501"/>昂<anchor xml:id="end0037a1501"/>」</quote>）的三昧<anchor xml:id="nkr_note_orig_0037010" n="0037010"/>。這可見無所有處以上，就是無想的無相心三昧。<cit><bibl><title level="m">《增支部》</title>的<title level="m">《
<pb n="0038a" ed="Y" xml:id="Y38.0036.0038a"/>
<lb n="0038a01" ed="Y"/>靜慮經》</title>，先總標說：</bibl><quote>「依止初靜慮得諸漏盡，依止非想非非想處得諸漏盡」</quote></cit>，然後分別的廣說
<lb n="0038a02" ed="Y"/>。但在分別廣說中，從初靜慮說到無所有處定，<quote>「如是有想等至」</quote>。這是說，無所有處定以下，
<lb n="0038a03" ed="Y"/>是有想定，與<title level="m">《雜阿含經》</title>所說相同。以下經文，沒有說依止非想非非想處得漏盡，只說非想非
<lb n="0038a04" ed="Y"/>非想處與想受滅等至（<foreign xml:lang="pi"><anchor xml:id="nkr_note_add_0038a0401" n="0038a0401"/><anchor xml:id="beg0038a0401" n="0038a0401"/>saññavedayita-nirodha-samāpatti<anchor xml:id="end0038a0401"/></foreign>）善巧<anchor xml:id="nkr_note_orig_0038011" n="0038011"/>；非想非非想處與想受滅定，
<lb n="0038a05" ed="Y"/>不正是無想定而與無相心三昧相當嗎？</p>
<lb n="0038a06" ed="Y"/><p xml:id="pY38p0038a0601">無相心三昧而被解說爲非想非非想處的，如<bibl><title level="m">《阿毘達磨大毘婆沙論》</title><biblScope n="105" type="卷">卷一〇五</biblScope></bibl><note place="inline">大正<ref target="#vol:27;page:p542a" type="taisho" cRef="T27n1545_p0542a01">二七･五四
<lb n="0038a07" ed="Y"/>二上</ref></note>說：</p>
<lb n="0038a08" ed="Y"/><quote><p xml:id="pY38p0038a0801">「於非想非非想處說無相聲者，如說：我多起加行，多用功力，得無相心定，不應於中欣
<lb n="0038a09" ed="Y"/>樂染著。此說不起有頂味定，唯起淨定。問：何故非想非非想處名無相耶？答：彼無明了
<lb n="0038a10" ed="Y"/>想相，亦無無想相，但有昧鈍不明了想微細現行，如疑而轉，故名無相」。</p></quote>
<lb n="0038a11" ed="Y"/><p xml:id="pY38p0038a1101">經說無相定，而被解說爲非想非非想處定的，是<title level="m">《中阿含經》</title>的<title level="m">《淨不動道經》</title>。經上說：
<lb n="0038a12" ed="Y"/>欲想，色想，不動想，無所有處想，<quote>「彼一切想是無常法，是苦，是滅，彼於爾時而得無想。彼
<lb n="0038a13" ed="Y"/>如是行，如是學，如是修習而廣布，便於此得心淨。……或於此得入無想，或以慧爲解」</quote>。得此
<lb n="0038a14" ed="Y"/>無想定的，如有所受（取）⸺樂、著、住，那就受（非）有想無想處的果報<anchor xml:id="nkr_note_orig_0038012" n="0038012"/>。無相心定而有
<lb n="0038a15" ed="Y"/>所樂著，所以是無想而又有不明了的細想現行，因而名爲非想非非想處定。如心無取著，那就是
<pb n="0039a" ed="Y" xml:id="Y38.0036.0039a"/>
<lb n="0039a01" ed="Y"/>無相心解脫了。</p>
<lb n="0039a02" ed="Y"/><p xml:id="pY38p0039a0201">想受滅定，或名滅（盡）定，或名增上想滅智定（<foreign xml:lang="pi"><anchor xml:id="nkr_note_add_0039a0201" n="0039a0201"/><anchor xml:id="beg0039a0201" n="0039a0201"/>abhisaññanirodha-sampajāna-samāpatti<anchor xml:id="end0039a0201"/></foreign>）
<lb n="0039a03" ed="Y"/>。與無相心三昧相當的，如<bibl>《<title level="m">相應部</title>･<title level="a">目犍連相應</title>》</bibl>：從初禪說到四禪，從空無邊處到非想
<lb n="0039a04" ed="Y"/>非非想處；在八定以上，說無相心定<anchor xml:id="nkr_note_orig_0039013" n="0039013"/>。而<title level="a">〈舍利弗相應〉</title>，也從初禪說到非想非非想處定，然
<lb n="0039a05" ed="Y"/>後說想受滅定<anchor xml:id="nkr_note_orig_0039014" n="0039014"/>。可見無相心三昧，與想受滅定的地位相當。還有，佛入涅槃那一年，在毘舍離
<lb n="0039a06" ed="Y"/>（<foreign xml:lang="x-sa-pi"><anchor xml:id="nkr_note_add_0039a0601" n="0039a0601"/><anchor xml:id="beg0039a0601" n="0039a0601"/>Vesālī<anchor xml:id="end0039a0601"/></foreign>）患病，是入無相三昧而康復的，如<bibl><title level="m">《長阿含經》</title><ref target="#no:1.2" type="taisho" cRef="T01n0001_p0011a07">（二）</ref><title level="m">《遊行經》</title></bibl><note place="inline">大正<ref target="#vol:1;page:p15b" type="taisho" cRef="T01n0001_p0015b01">一･一五中</ref></note>說：</p>
<lb n="0039a07" ed="Y"/><quote><p xml:id="pY38p0039a0701">「吾已老矣，年且八十。……自力精進，忍此（病）苦痛，不念一切想，入無想定時，我
<lb n="0039a08" ed="Y"/>身安隱，無有惱患」。</p></quote>
<lb n="0039a09" ed="Y"/><p xml:id="pY38p0039a0901"><cit><bibl><title level="m">《雜事》</title>也這樣說：</bibl><quote>「以無相三昧，觀察其身痛惱令息」</quote></cit>。<cit><bibl>《<title level="m">長部</title>･<title level="m">大般涅槃經</title>》卻說：
<lb n="0039a10" ed="Y"/></bibl><quote>「阿難！如來一切相不憶念，入一切受滅相心三昧住時，如來身體康復」</quote><anchor xml:id="nkr_note_orig_0039015" n="0039015"/></cit>。<cit><bibl><title level="m">《長部》</title>說一切相
<lb n="0039a11" ed="Y"/>不憶念，又說</bibl><quote>「入一切受滅相心三昧」</quote></cit>，顯然是無相心三昧而又有想受滅的意義。想受滅定是從
<lb n="0039a12" ed="Y"/>無相心定中分化出來的，當然久已爲佛敎界所公認，然於非想非非想處以上，立滅盡定的，如<bibl><title level="m">《
<lb n="0039a13" ed="Y"/>中部》</title>（二五）<title level="m">《撒餌經》</title></bibl>，（二六）<title level="m">《聖求經》</title>，（三〇）<title level="m">《心材喩小經》</title>，（三一）<title level="m">《牛角
<lb n="0039a14" ed="Y"/>喩小經》</title>，（六六）<title level="m">《鶉喩經》</title>，（一一三）<title level="m">《善士經》</title>，而在<title level="m">《中阿含經》</title>中，僅與<title level="m">《撒餌經
<lb n="0039a15" ed="Y"/>》</title>相當的<bibl><ref target="#no:26.178" type="taisho" cRef="T01n0026_p0718b23">（一七八）</ref><title level="m">《獵師經》</title></bibl>，在非想非非想處以上，立「想知滅」，其餘都沒有，可見部派
<pb n="0040a" ed="Y" xml:id="Y38.0036.0040a"/>
<lb n="0040a01" ed="Y"/>間所誦的經敎，想受滅定還在不確定狀態中。滅盡定與無想⸺無相心定，<title level="m">《中阿含經》</title>辨別二
<lb n="0040a02" ed="Y"/>定的入定與出定的差別<anchor xml:id="nkr_note_orig_0040016" n="0040016"/>，而<title level="m">《中部》</title>卻沒有。想受滅定，在佛敎界是多有諍論的。如烏陀夷
<lb n="0040a03" ed="Y"/>（<foreign xml:lang="sa">Udāyin</foreign>）反對舍利弗（<foreign xml:lang="sa"><anchor xml:id="nkr_note_add_0040a0301" n="0040a0301"/><anchor xml:id="beg0040a0301" n="0040a0301"/>Śāriputra<anchor xml:id="end0040a0301"/></foreign>）所說的：<quote>「若於現法不得究竟智，身壞命終，過摶食天，生餘
<lb n="0040a04" ed="Y"/>意生天中，於彼出入想知滅定，必有此處」</quote><anchor xml:id="nkr_note_orig_0040017" n="0040017"/>。在部派中，或說想受滅定是有爲的；或說是無爲
<lb n="0040a05" ed="Y"/>的；或說是非有爲非無爲的。或說想受滅者是無想有情；或說非無想有情；或說世間想受滅是無
<lb n="0040a06" ed="Y"/>想有情，出世想受滅是聖者。大乘經以爲：菩薩如悲願不足而入滅定，是會證小果的；如悲願具
<lb n="0040a07" ed="Y"/>足，那就是證入如如法性的深定了。這樣的異說紛紜，足以說明，與無相心定有關的滅盡定，在
<lb n="0040a08" ed="Y"/>佛敎界是非常暗昧的。</p>
<lb n="0040a09" ed="Y"/><p xml:id="pY38p0040a0901">依無相心三昧，演化出非想非非想處定（及報處），滅盡定以外，還有無想有情（<foreign xml:lang="pi">asaññasatta</foreign>）
<lb n="0040a10" ed="Y"/>、無想定。無相心三昧不作意一切相，也就是不起一切想。<bibl>《<title level="m">長部</title>･<title level="m">大緣經</title>》</bibl>立七識住
<lb n="0040a11" ed="Y"/>與二處，二處是無想有情處與非想非非想處<anchor xml:id="nkr_note_orig_0040018" n="0040018"/>。無想定與滅盡定相似，所以從起定時的差異，而
<lb n="0040a12" ed="Y"/>加以分別<anchor xml:id="nkr_note_orig_0040019" n="0040019"/>。七識住與二處，綜合起來，名爲九有情居<anchor xml:id="nkr_note_orig_0040020" n="0040020"/>。依<bibl>《<title level="m">長部</title>･<title level="m">波梨經</title>》</bibl>說：傳說中的
<lb n="0040a13" ed="Y"/>世界起源說，其中「無因論」者，是從無想有情死沒而來生的，所以說無因而有<anchor xml:id="nkr_note_orig_0040021" n="0040021"/>。無想定與無
<lb n="0040a14" ed="Y"/>想有情，可能外道有類似無想的修驗與傳說，佛法爲了要給以應有的解說，才從無相定、滅盡定
<lb n="0040a15" ed="Y"/>中分出，位居四禪<name role="" type="person">廣果天</name>上。這是成立要遲一些。</p>
<pb n="0041a" ed="Y" xml:id="Y38.0036.0041a"/>
<lb n="0041a01" ed="Y"/><p xml:id="pY38p0041a0101"><bibl><title level="m">《雜阿含經》</title>（修多羅）<biblScope n="10" type="卷">卷一〇</biblScope></bibl><note place="inline">大正<ref target="#vol:2;page:p72a" type="taisho" cRef="T02n0099_p0072a01">二･七二上</ref>⸺中</note>說：</p>
<lb n="0041a02" ed="Y"/><quote><p xml:id="pY38p0041a0201">「比丘！貪想、恚想、害想，貪覺、恚覺、害覺，及無量種種不善，云何究竟滅盡？於四
<lb n="0041a03" ed="Y"/>念處繫心，住無相三昧，修習多修習，惡不善法從是而滅，無餘永盡」。</p></quote>
<lb n="0041a04" ed="Y"/><quote><p xml:id="pY38p0041a0401">「多聞聖弟子作是思惟：世間頗有一法可取而無罪過者？思惟已，都不見一法可取而無罪
<lb n="0041a05" ed="Y"/>過者。……作是知已，於諸世間則無所取；無所取者，自覺涅槃」。</p></quote>
<lb n="0041a06" ed="Y"/><p xml:id="pY38p0041a0601"><bibl>《<title level="m">相應部</title>･<title level="a">蘊相應</title>》</bibl>所說的，大致相同<anchor xml:id="nkr_note_orig_0041022" n="0041022"/>。依經說：依三種想而有三種不善覺（覺，新譯
<lb n="0041a07" ed="Y"/>尋思），引起種種的不善法，多修習無相三昧，能永滅無餘。無相三昧是依四念處而修的。四念
<lb n="0041a08" ed="Y"/>處是：觀身不淨，觀受是苦，觀心無常，觀法無我，是解脫的一乘道。依此而修無相三昧，不取
<lb n="0041a09" ed="Y"/>一切相，不取法有，也不取法無，眞能修到無所取著，就能自證涅槃了。經中常說：依四念處，
<lb n="0041a10" ed="Y"/>修七覺支而得解脫。每一覺支的修習，都是<quote>「依遠離，依離欲，依滅，向於捨（捨卽不著一切）
<lb n="0041a11" ed="Y"/>」</quote>的。不取著一切相的無相三昧，可說就是<quote>「依滅，向於捨」</quote>的修習。</p>
<lb n="0041a12" ed="Y"/><p xml:id="pY38p0041a1201">不取著一切法的三昧，與佛化詵陀迦旃延（<foreign xml:lang="sa"><anchor xml:id="nkr_note_add_0041a1201" n="0041a1201"/><anchor xml:id="beg0041a1201" n="0041a1201"/>Sandha-kātyāyana-gotra<anchor xml:id="end0041a1201"/></foreign>）的未調馬⸺強梁禪
<lb n="0041a13" ed="Y"/>（<foreign xml:lang="x-sa-pi">khaluṅka-jhāna</foreign>），應有一定程度的關係，如<bibl><title level="m">《雜阿含經》</title>（「如來記說」）<biblScope n="33" type="卷">卷三三</biblScope></bibl><note place="inline">大正<ref target="#vol:2;page:p236a" type="taisho" cRef="T02n0099_p0236a01">二･
<lb n="0041a14" ed="Y"/>二三六上</ref>⸺中</note>說：</p>
<lb n="0041a15" ed="Y"/><quote><p xml:id="pY38p0041a1501">「如是詵陀！比丘如是（不念五蓋，住於出離如實知）禪者，不依地修禪，不依水、火、
<pb n="0042a" ed="Y" xml:id="Y38.0036.0042a"/>
<lb n="0042a01" ed="Y"/>風、空、識、無所有、非想非非想而修禪；不依此世，不依他世，非日（非）月，非見、
<lb n="0042a02" ed="Y"/>聞、覺、識，非得、非求，非隨覺、非隨觀而修禪。詵陀！比丘如是修禪者，諸天主、伊
<lb n="0042a03" ed="Y"/>溼波羅、波闍波提，恭敬合掌，稽首作禮而說偈言：南無大士夫，南無士之上！以我不能
<lb n="0042a04" ed="Y"/>知，依何而禪定」？</p></quote>
<lb n="0042a05" ed="Y"/><quote><p xml:id="pY38p0042a0501">「佛吿跋迦利：比丘於地想能伏地想，於水、火、風，……若覺、若觀，悉伏彼想、跋迦
<lb n="0042a06" ed="Y"/>利！比丘如是禪者，不依地、水、火、風，乃至不依覺、觀而修禪」。</p></quote>
<lb n="0042a07" ed="Y"/><p xml:id="pY38p0042a0701">於地等能伏地等想，不依地等一切而修的，是無相禪。<cit><bibl><title level="m">《別譯雜阿含經》</title>引申爲：</bibl><quote>「皆悉虛
<lb n="0042a08" ed="Y"/>僞，無有實法，但以假號因緣和合有種種名，觀斯空寂，不見有法及以非法」</quote><anchor xml:id="nkr_note_orig_0042023" n="0042023"/></cit>。<quote>「不見有法及
<lb n="0042a09" ed="Y"/>以非法」</quote>，與佛<title level="m">《敎迦旃延經》</title>的不起有見、無見相合；也與離有見、無見，不見一法可取而無
<lb n="0042a10" ed="Y"/>罪過說相合<anchor xml:id="nkr_note_orig_0042024" n="0042024"/>。無所依而修禪，見於<bibl>《<title level="m">增支部</title>･十一集》</bibl><anchor xml:id="nkr_note_orig_0042025" n="0042025"/>，已衍化爲類似的十經。各部派所
<lb n="0042a11" ed="Y"/>誦的經文，有不少出入，大抵合於自宗的敎義<anchor xml:id="nkr_note_orig_0042026" n="0042026"/>。然從<title level="m">《雜阿含經》</title>與<title level="m">《增支部》</title>相同的來說，
<lb n="0042a12" ed="Y"/>這是不依一切想而修的無相禪。</p>
<lb n="0042a13" ed="Y"/><p xml:id="pY38p0042a1301"><bibl><title level="m">《阿毘達磨大毘婆沙論》</title><biblScope n="40" type="卷">卷四〇</biblScope></bibl><note place="inline">大正<ref target="#vol:27;page:p209b" type="taisho" cRef="T27n1545_p0209b01">二七･二〇九中</ref></note>說：</p>
<lb n="0042a14" ed="Y"/><quote><p xml:id="pY38p0042a1401">「<name role="" type="person">大目乾連</name>！底沙梵天不說第六無相住者耶？……若有苾芻，於一切相不復思惟，證無相
<lb n="0042a15" ed="Y"/>心三摩地具足住，是名第六無相住者」。</p></quote>
<pb n="0043a" ed="Y" xml:id="Y38.0036.0043a"/>
<lb n="0043a01" ed="Y"/><p xml:id="pY38p0043a0101">論中廣引經文（應是有部的<title level="m">《增一阿含經》</title>）：底沙（<foreign xml:lang="sa">Tissa</foreign>）梵天對<name role="" type="person">大目乾連</name>（<foreign xml:lang="pi">Mahāmoggallāna</foreign>）
<lb n="0043a02" ed="Y"/>說：部分的梵衆天，能夠知道誰是俱解脫，……誰是信勝解。目乾連吿訴了如來，如來
<lb n="0043a03" ed="Y"/>以爲：<quote>「一切聖者，總有七人」</quote>。底沙梵天從俱解脫說到了信勝解，只說了五人，沒有說第六無
<lb n="0043a04" ed="Y"/>相住者。無相住者是證得無相心三摩地具足住的，這是梵天所不能知道的；這與諸天主不知<anchor xml:id="nkr_note_add_0043a0401" n="0043a0401"/><anchor xml:id="beg0043a0401" n="0043a0401"/>眞實<anchor xml:id="end0043a0401"/>
<lb n="0043a05" ed="Y"/>禪是依何而禪定一樣。佛所說的第六無相住者，<cit><bibl><title level="m">《大毘婆沙論》</title>解說爲：</bibl><quote>「一切聖者，總有七人
<lb n="0043a06" ed="Y"/>」</quote></cit>，底沙已說了五人，所以無相住者，就是隨法行與隨信行人。隨法行與隨信行，是見道位。見
<lb n="0043a07" ed="Y"/>道位有十五心，是速疾道，是微細道，不可安立施設，所以隨法行與隨信行，綜合名爲無相住者
<lb n="0043a08" ed="Y"/><anchor xml:id="nkr_note_orig_0043027" n="0043027"/>。<title level="m">《毘婆沙論》</title>所引經文，見於<title level="m">《增支部》</title>，但略有不同。底沙梵天說了六人⸺俱解脫……
<lb n="0043a09" ed="Y"/>隨法行，沒有說第七無相住補特伽羅（<foreign xml:lang="pi">sattama-animitta-vihārin-puggala</foreign>）<anchor xml:id="nkr_note_orig_0043028" n="0043028"/>，<anchor xml:id="nkr_note_add_0043a0901" n="0043a0901"/><anchor xml:id="beg0043a0901" n="0043a0901"/>那麼<anchor xml:id="end0043a0901"/>第七無相住
<lb n="0043a10" ed="Y"/>人，是專指隨信行人了。爲什麼隨信行人，特別名爲無相住人呢？</p>
<lb n="0043a11" ed="Y"/><p xml:id="pY38p0043a1101">關於經說的第六無相住人，<cit><bibl><title level="m">《大毘婆沙論》</title>說到：</bibl><quote>「有於彼經不了其義，便執緣滅諦入正性
<lb n="0043a12" ed="Y"/>離生，見道名爲無相住故，唯滅諦中無諸相故」</quote><anchor xml:id="nkr_note_orig_0043029" n="0043029"/></cit>。這是法藏部（<foreign xml:lang="sa">Dhammaguttika</foreign>）的見解，如
<lb n="0043a13" ed="Y"/><bibl><title level="m">《阿毘達磨大毘婆沙論》</title><biblScope n="185" type="卷">卷一八五</biblScope></bibl><note place="inline">大正<ref target="#vol:27;page:p927c" type="taisho" cRef="T27n1545_p0927c01">二七･九二七下</ref></note>說：</p>
<lb n="0043a14" ed="Y"/><quote><p xml:id="pY38p0043a1401">「有說：唯無相三摩地，能入正性離生，如達摩毱多部說。彼說以無相三摩地，於涅槃起
<lb n="0043a15" ed="Y"/>寂靜作意，入正性離生」。</p></quote>
<pb n="0044a" ed="Y" xml:id="Y38.0036.0044a"/>
<lb n="0044a01" ed="Y"/><p xml:id="pY38p0044a0101">入正性離生（<foreign xml:lang="sa"><anchor xml:id="nkr_note_add_0044a0101" n="0044a0101"/><anchor xml:id="beg0044a0101" n="0044a0101"/>samyaktva-niyāma<anchor xml:id="end0044a0101"/></foreign>），就是見道。依經典明文，隨信行人等所以被名爲無相住
<lb n="0044a02" ed="Y"/>者，是由於<quote>「於一切相不復思惟，於無相心三摩地具足住」</quote>，而不是<title level="m">《大毘婆沙論》</title>所說那樣的
<lb n="0044a03" ed="Y"/>。見四諦得道，見滅諦得道，是部派佛敎的二大系。依第六名無相住者來說，在聖道的修行中，
<lb n="0044a04" ed="Y"/>知苦、斷集而證滅諦，名爲聖者，也許見滅得道說更合於經義呢！</p>
<lb n="0044a05" ed="Y"/><p xml:id="pY38p0044a0501">無相心三昧，是有淺深的：淺的還可能會退墮；深的是見滅得道，成爲聖者；最究竟的，當
<lb n="0044a06" ed="Y"/>然是一切煩惱空，阿羅漢的不動心解脫了。</p>
<lb n="0044a07" ed="Y"/>
<lb n="0044a08" ed="Y"/>
<lb n="0044a09" ed="Y"/>
<lb n="0044a10" ed="Y"/>
<lb n="0044a11" ed="Y"/>
<lb n="0044a12" ed="Y"/>
<lb n="0044a13" ed="Y"/>
<lb n="0044a14" ed="Y"/>
<lb n="0044a15" ed="Y"/>
<lb n="0044a16" ed="Y"/>
<lb n="0045a02" ed="Y"/>
<lb n="0045a03" ed="Y"/>
<lb n="0045a04" ed="Y"/>
<lb n="0045a05" ed="Y"/>
<lb n="0045a06" ed="Y"/>
<lb n="0045a07" ed="Y"/>
<lb n="0045a08" ed="Y"/>
<lb n="0045a09" ed="Y"/>
<lb n="0045a10" ed="Y"/>
<lb n="0045a11" ed="Y"/>
<lb n="0045a12" ed="Y"/>
<lb n="0045a13" ed="Y"/>
<lb n="0045a14" ed="Y"/>
<lb n="0045a15" ed="Y"/>
<lb n="0045a16" ed="Y"/>
<lb n="0046a02" ed="Y"/>
<lb n="0046a03" ed="Y"/>
<lb n="0046a04" ed="Y"/>
<lb n="0046a05" ed="Y"/>
<lb n="0046a06" ed="Y"/>
<lb n="0046a07" ed="Y"/>
<lb n="0046a08" ed="Y"/>
<lb n="0046a09" ed="Y"/>
<lb n="0046a10" ed="Y"/>
<lb n="0046a11" ed="Y"/>
<lb n="0046a12" ed="Y"/>
<lb n="0046a13" ed="Y"/></cb:div>
<pb n="0047a" ed="Y" xml:id="Y38.0036.0047a"/>
<lb n="0047a01" ed="Y"/><cb:div type="other"><cb:mulu level="2" type="其他">七　空與空性</cb:mulu><head>七　空與空性</head>
<lb n="0047a02" ed="Y"/><p xml:id="pY38p0047a0201"><title level="m">《中阿含經》</title>的<title level="m">《小空經》</title>與<title level="m">《大空經》</title>，與<title level="m">《中部》</title>的<title level="m">《空小經》</title>、<title level="m">《空大經》</title>相當，是
<lb n="0047a03" ed="Y"/>以空爲主題而集出的經典。這兩部「空經」，都淵源於<title level="m">《雜阿含經》</title>中的空住（<foreign xml:lang="pi">suññatā-vihāra</foreign>）
<lb n="0047a04" ed="Y"/><anchor xml:id="nkr_note_orig_0047001" n="0047001"/>，經不同的傳宏，而分別集出來的。都是依空觀（<foreign xml:lang="pi"><anchor xml:id="nkr_note_add_0047a0401" n="0047a0401"/><anchor xml:id="beg0047a0401" n="0047a0401"/>suññatā-vipassanā<anchor xml:id="end0047a0401"/></foreign>）的進修而達究竟解脫
<lb n="0047a05" ed="Y"/>的。在修行的方便上，兩部經是不同的，但都深深影響了發展中的佛敎。</p>
<lb n="0047a06" ed="Y"/><p xml:id="pY38p0047a0601">先說<title level="m">《小空經》</title><anchor xml:id="nkr_note_orig_0047002" n="0047002"/>。以佛曾經爲阿難（<foreign xml:lang="x-sa-pi">Ānanda</foreign>）說，<quote>「我多行空」</quote>（住）爲緣起；以三世
<lb n="0047a07" ed="Y"/>如來，都<quote>「行此眞實空，不顚倒，謂漏盡、無漏、無爲心解脫」</quote>作結<anchor xml:id="nkr_note_orig_0047003" n="0047003"/>。這是一切佛所多住的，
<lb n="0047a08" ed="Y"/>所以成佛之道的大乘法，特別擧揚空性的修證，是可以從此而得到線索的。依<title level="m">《小空經》</title>說：
<lb n="0047a09" ed="Y"/>空，不是什麼都沒有，而是空其所空，有其所有的。如說<quote>「鹿子母堂空」</quote>，這是說鹿子母堂
<lb n="0047a10" ed="Y"/>（<foreign xml:lang="sa">migāramātu-pāsāda</foreign>）中，空無牛、羊、人、物，而鹿子母堂是有⸺不空（<foreign xml:lang="pi">asuññatā</foreign>）的。依
<lb n="0047a11" ed="Y"/>於這一解說，後來瑜伽（<foreign xml:lang="x-sa-pi">Yogācāra</foreign>）大乘說：<quote>「謂由於此，彼無所有，卽由彼故正觀爲空。復由
<lb n="0047a12" ed="Y"/>於此，餘實是有，卽由餘故如實知有：如是名爲悟入空性，如實無倒」</quote>。所以，<quote>「若觀諸法所有
<lb n="0047a13" ed="Y"/>自性畢竟皆空，是名於空顚倒趣入」</quote><anchor xml:id="nkr_note_orig_0047004" n="0047004"/>，成爲大乘有宗的根本義。<title level="m">《小空經》</title>所說的空（性），
<lb n="0047a14" ed="Y"/>是依名釋義的；提出不空，作空與不空的對立說明，實是一項新的解說。</p>
<pb n="0048a" ed="Y" xml:id="Y38.0036.0048a"/>
<lb n="0048a01" ed="Y"/><p xml:id="pY38p0048a0101"><title level="m">《小空經》</title>所說的空住，是適應於住阿蘭若（<foreign xml:lang="pi">arañña</foreign>）者而展開的修法，所以從阿蘭若⸺
<lb n="0048a02" ed="Y"/>無事處說起。修行者專心憶念（卽「作意」）無事想（<foreign xml:lang="pi">arañña-saññā</foreign>），不起村落想，人想，因
<lb n="0048a03" ed="Y"/>村落想及人想而引起的疲勞，是沒有了<anchor xml:id="nkr_note_orig_0048005" n="0048005"/>。這樣，村落想空，人想空，而無事想不空，<quote>「是謂行
<lb n="0048a04" ed="Y"/>眞實空（性）不顚倒」</quote>。進一步，不憶念人想與無事想，專一憶念地想，觀地平如掌；人想空，
<lb n="0048a05" ed="Y"/>無事想空，（因人想、無事想而引起的疲勞沒有了，）而地想不空，<quote>「是謂行眞實空（性）不顚
<lb n="0048a06" ed="Y"/>倒」</quote>。這樣的次第進修，專念空無邊處想而地等想空。專念識無邊處想而空無邊處等想空。專念
<lb n="0048a07" ed="Y"/>無所有處想，不念識無邊處等想，識無邊處等想空，而無所有處想不空，<quote>「是謂行眞實空（性）
<lb n="0048a08" ed="Y"/>不顚倒」</quote>。以上依世間道修空；這樣的「行眞實空性」，是有漏的，有淺深層次的。以下，依聖
<lb n="0048a09" ed="Y"/>道修空，<title level="m">《小空經》</title>這樣<note place="inline">大正<ref target="#vol:1;page:p737c" type="taisho" cRef="T01n0026_p0737c01">一･七三七下</ref></note>說：</p>
<lb n="0048a10" ed="Y"/><quote><p xml:id="pY38p0048a1001">「若欲多行空者，彼比丘莫念無量識處想，莫念無所有處想，當數念一無想心定。彼如是
<lb n="0048a11" ed="Y"/>知：空無量識處想，空無所有處想，然有不空，唯一無想心定」。</p></quote>
<lb n="0048a12" ed="Y"/><quote><p xml:id="pY38p0048a1201">「彼作是念：我本無想心定，本所行，本所思，若本所行、本所思者，我不樂彼，不求彼
<lb n="0048a13" ed="Y"/>，不應住彼。如是知，如是見，欲漏心解脫，有漏（心解脫），無明漏心解脫。……彼如
<lb n="0048a14" ed="Y"/>是知：空欲漏，空有漏，空無明漏，然有不空，唯此我身六處命存。……若彼中無者，以
<lb n="0048a15" ed="Y"/>此故彼見是空；若彼有餘者，彼見眞實有。阿難！是謂行眞實空（性）不顚倒也，謂漏盡，
<pb n="0049a" ed="Y" xml:id="Y38.0036.0049a"/>
<lb n="0049a01" ed="Y"/>無漏，無爲心解脫」。</p></quote>
<lb n="0049a02" ed="Y"/><p xml:id="pY38p0049a0201">無想心定，依<title level="m">《空小經》</title>，知道是無相心三昧（<foreign xml:lang="x-sa-pi">animitta-cetosamādhi</foreign>）的異譯。經說<quote>「然有
<lb n="0049a03" ed="Y"/>不空，唯一無想心定」</quote>，與上文<quote>「然有不空，唯一無所有處想」</quote>等不同，不再說不空的「想」，
<lb n="0049a04" ed="Y"/>因爲無所有處等是有想定，無相心定是無想定。但無想心定，還是有爲法，還是「有疲勞」⸺
<lb n="0049a05" ed="Y"/>惱患的，所以如樂著無想心定，就是非想非非想處。如觀無想心定，是本行所作的有爲法，不樂
<lb n="0049a06" ed="Y"/>、不求、不住，那就以慧得解脫⸺空欲漏，空有漏，空無明漏，得究竟解脫，也就是無相心解
<lb n="0049a07" ed="Y"/>脫中最上的不動心解脫（<foreign xml:lang="pi">akuppā-cetovimutti</foreign>）。無想心定有疲勞及不樂住二類，沒有別立非想
<lb n="0049a08" ed="Y"/>非非想處，與<title level="m">《淨不動道經》</title>是相同的。<title level="m">《瑜伽論》</title>分爲世間道修與聖道修二類說：<quote>「以世間道
<lb n="0049a09" ed="Y"/>修習空性，當知爲趣乃至上極無所有處，漸次離欲。自斯已後，修聖道行，漸次除去無常行等，
<lb n="0049a10" ed="Y"/>能趣非想非非想處，畢竟離欲」</quote><anchor xml:id="nkr_note_orig_0049006" n="0049006"/>。非想非非想處畢竟離欲，與<title level="m">《小空經》</title>的無想心定相合。<title level="m">《
<lb n="0049a11" ed="Y"/>空小經》</title>在無所有處以上，別立非想非非想處。然後說無相心三昧，空於非想非非想處；再依無
<lb n="0049a12" ed="Y"/>相心三昧，觀有爲是無常滅法，得漏盡。這對於依無相心三昧，而分立非想非非想處的古義，已
<lb n="0049a13" ed="Y"/>隱覆而不再見了。</p>
<lb n="0049a14" ed="Y"/><p xml:id="pY38p0049a1401"><title level="m">《小空經》</title>的悟入空性，是次第悟入的，通於有漏定的。空的是什麼？是想，是依想而引起
<lb n="0049a15" ed="Y"/>的疲勞，所以無想心三昧爲最上。無想心三昧，空於一切煩惱，畢竟離欲，而我們的身心⸺六
<pb n="0050a" ed="Y" xml:id="Y38.0036.0050a"/>
<lb n="0050a01" ed="Y"/>（內）處（<foreign xml:lang="sa"><anchor xml:id="nkr_note_add_0050a0101" n="0050a0101"/><anchor xml:id="beg0050a0101" n="0050a0101"/>châyatanāni<anchor xml:id="end0050a0101"/></foreign>），在命終以前是不空的，但不再爲煩惱所動亂，心解脫自在。並知道
<lb n="0050a02" ed="Y"/>：<quote>「我生已盡，梵行已立，所作已辦，不受後有」</quote>。空住與無相心三昧，初修的方便，雖有些差
<lb n="0050a03" ed="Y"/>別，而究竟終歸是一致的。所以<title level="m">《大毘婆沙論》</title>說：智果智功德的無相心三摩地，是空三摩地的
<lb n="0050a04" ed="Y"/>異名<anchor xml:id="nkr_note_orig_0050007" n="0050007"/>。</p>
<lb n="0050a05" ed="Y"/><p xml:id="pY38p0050a0501">再說<title level="m">《大空經》</title><anchor xml:id="nkr_note_orig_0050008" n="0050008"/>。<title level="m">《大空經》</title>與<title level="m">《小空經》</title>，都是如來與弟子共同修證的法門。<title level="m">《小空經
<lb n="0050a06" ed="Y"/>》</title>是由下而上的，豎的層層超越，順著禪定的次第，最後以無相心三昧，不取著而漏盡解脫。<title level="m">《
<lb n="0050a07" ed="Y"/>大空經》</title>卻是由外而內，橫擧四類空作意⸺四種空觀，修習成就而得究竟。四類空作意是：外
<lb n="0050a08" ed="Y"/>空作意（<foreign xml:lang="pi">bahiddhā-suññatā-manasikāra</foreign>），內空作意（<foreign xml:lang="pi"><anchor xml:id="nkr_note_add_0050a0801" n="0050a0801"/><anchor xml:id="beg0050a0801" n="0050a0801"/>ajjhatta-suññatā-manasikāra<anchor xml:id="end0050a0801"/></foreign>），俱空（<title level="m">《中阿含
<lb n="0050a09" ed="Y"/>經》</title>作內外空）作意（<foreign xml:lang="pi">dubhatosuññatā-ma.</foreign>），不動作意（<foreign xml:lang="pi"><anchor xml:id="nkr_note_add_0050a0901" n="0050a0901"/><anchor xml:id="beg0050a0901" n="0050a0901"/>āṇañja-manasikaroti<anchor xml:id="end0050a0901"/></foreign>）。四類作意
<lb n="0050a10" ed="Y"/>的修習，<title level="m">《大空經》</title>與<title level="m">《空大經》</title>，說明上略有差別。依<cit><bibl><title level="m">《大空經》</title>說：修學者先要</bibl><quote>「持內心住
<lb n="0050a11" ed="Y"/>止令一定」</quote></cit>，也就是修得初禪（二禪、三禪、四禪），得四增上心（<foreign xml:lang="pi"><anchor xml:id="nkr_note_add_0050a1101" n="0050a1101"/><anchor xml:id="beg0050a1101" n="0050a1101"/>carrāro adhicitta<anchor xml:id="end0050a1101"/></foreign>），然後依
<lb n="0050a12" ed="Y"/>定起觀。念（卽「作意」）內空，如<quote>「其心移動不趣向近，不得淸澄，不住，不解於內空」</quote><anchor xml:id="nkr_note_orig_0050009" n="0050009"/>，
<lb n="0050a13" ed="Y"/>那就念外空。如外空又不住，不解，那就念內外空。又不住，不解，那就念不（移）動。總之，
<lb n="0050a14" ed="Y"/>要修習多修習，達到心不移動趣向於近，得淸淨，住，解於內空……不（移）動。<title level="m">《瑜伽論》</title>也
<lb n="0050a15" ed="Y"/>這樣說。<title level="m">《空大經》</title>別別的說明四類作意，沒有展轉次第的意義。四類作意的定義，經文沒有確
<pb n="0051a" ed="Y" xml:id="Y38.0036.0051a"/>
<lb n="0051a01" ed="Y"/>切的說明，<title level="m">《瑜伽論》</title>解說爲<anchor xml:id="nkr_note_orig_0051010" n="0051010"/>：</p>
<lb n="0051a02" ed="Y"/><p cb:type="pre" xml:id="pY38p0051a0201">　　　　　　　┌外　空──超過一切五種色想（離欲貪）
<lb n="0051a03" ed="Y"/>　　　所證空─┤
<lb n="0051a04" ed="Y"/>　　　　　　　└內　空──於內諸行斷增上慢（離我慢）
<lb n="0051a05" ed="Y"/>　　　　　　　┌內外空──修無我見
<lb n="0051a06" ed="Y"/>　　　所修空─┤
<lb n="0051a07" ed="Y"/>　　　　　　　└不　動──修無常見</p>
<lb n="0051a08" ed="Y"/><p xml:id="pY38p0051a0801">依經文的四類作意，而分別爲所證空與所修空，先證而後修，不過是論師的一項解說吧！然
<lb n="0051a09" ed="Y"/>從<title level="m">《瑜伽論》</title>的解說，也可發見經義的線索，如<bibl>《<title level="m">中阿含經</title>･<title level="m">大空經</title>》</bibl><note place="inline">大正<ref target="#vol:1;page:p739b" type="taisho" cRef="T01n0026_p0739b01">一･七三九中</ref></note>說：</p>
<lb n="0051a10" ed="Y"/><quote><p xml:id="pY38p0051a1001">「有五欲功德，可樂，（可）意，所（可字的訛寫）念，（可）愛，色欲相應<anchor xml:id="nkr_note_orig_0051011" n="0051011"/>。眼知色
<lb n="0051a11" ed="Y"/>，耳知聲，鼻知香，舌知味，身知觸。若比丘心至到（？），觀此五欲功德，……觀無常
<lb n="0051a12" ed="Y"/>……，如是比丘觀時則知者，此五欲功德，有欲有染，彼已斷也，是謂正知」。</p></quote>
<lb n="0051a13" ed="Y"/><quote><p xml:id="pY38p0051a1301">「有五盛（盛是取的古譯）陰：色盛陰，覺（受的古譯）、想、行、識盛陰。謂比丘如是
<lb n="0051a14" ed="Y"/>觀興衰，……若有比丘如是觀時，則知五陰中我慢已滅，是謂正知」。</p></quote>
<lb n="0051a15" ed="Y"/><p xml:id="pY38p0051a1501">依經文所說，觀五欲功德，是外離欲貪（<foreign xml:lang="x-sa-pi">chanda-rāga</foreign>）；觀五取陰，是內離我慢（<foreign xml:lang="pi">asmimāna</foreign>）
<lb n="0051a16" ed="Y"/>。五取陰和合，是個人自體；觀五陰生滅無常，（無常故苦，無常苦故無我），所以可說是證
<lb n="0051a17" ed="Y"/>內空而離我（見、我愛、我）慢。五欲功德，是眼、耳、鼻、舌、身⸺五根，於色、聲、香、
<pb n="0052a" ed="Y" xml:id="Y38.0036.0052a"/>
<lb n="0052a01" ed="Y"/>味、觸境，起可樂、可意、可念、可愛，與欲貪相應；觀五欲無常，可說是證外空而離欲貪。這
<lb n="0052a02" ed="Y"/>四類作意的次第，<title level="m">《瑜伽論》</title>先外空而後內空；<title level="m">《空大經》</title>與<title level="m">《大空經》</title>，卻是先內空而後外空
<lb n="0052a03" ed="Y"/>。不過，<cit><bibl><title level="m">《大空經》</title>標擧如來所住時說：</bibl><quote>「我此異（異是殊勝的意思）住處，正覺盡覺，謂度一
<lb n="0052a04" ed="Y"/>切色想，行於外空」</quote></cit>。先擧度一切色想的外空，與<title level="m">《瑜伽論》</title>的先說外空相合。但<cit><bibl><title level="m">《空大經》</title>作
<lb n="0052a05" ed="Y"/>：</bibl><quote>「如來住勝等覺，卽不作意一切諸相，內空成就住」</quote></cit>。<title level="m">《空大經》</title>廣說內空作意與不動作意，
<lb n="0052a06" ed="Y"/>外空與俱空作意，只簡略的提到名目。所以這一修空的敎授，起初可能只有二類：一、（空於五
<lb n="0052a07" ed="Y"/>欲的）五欲空；二、（空我我所的）五蘊空。由於五欲是內根、外境相關涉而引起的，所以觀五
<lb n="0052a08" ed="Y"/>欲，可以分別的觀外境的無常，內根的無常，內外緣生欲貪的無常。在傳授中，分爲內空，外空
<lb n="0052a09" ed="Y"/>，內外空。空於五欲的分別觀察，其實是內外關聯著的，先觀外空或先觀內空，都是可以的。空
<lb n="0052a10" ed="Y"/>於五欲的空觀，分爲外空、內空、內外空，於是對外空五欲而本有內空意義的，觀五取陰而空於
<lb n="0052a11" ed="Y"/>我慢的，名之爲不動了。</p>
<lb n="0052a12" ed="Y"/><p xml:id="pY38p0052a1201"><title level="m">《大空經》</title>的空（住）行，本於<title level="m">《雜阿含經》</title>所說，被稱歎爲上座禪住的空住。入上座禪住
<lb n="0052a13" ed="Y"/>的，在入城乞食時，道路上，見色等如有愛念染著的，應該爲斷而修精勤；如了知沒有愛染，就
<lb n="0052a14" ed="Y"/>這樣的喜樂善法，精勤修習。名爲<quote>「淸淨乞食」</quote>，也略說行、住、坐、臥<anchor xml:id="nkr_note_orig_0052012" n="0052012"/><anchor xml:id="nkr_note_mod_0052012" n="0052012"/>。與此相當的<bibl>《<title level="m">中部</title>
<lb n="0052a15" ed="Y"/>･<title level="m">乞食淸淨經</title>》</bibl>，所說要廣得多。內容爲：入城乞食往來，六根於色……法，應離欲貪等煩惱
<pb n="0053a" ed="Y" xml:id="Y38.0036.0053a"/>
<lb n="0053a01" ed="Y"/>（與<title level="m">《雜阿含經》</title>大同）。然後說五妙欲斷，五蓋斷，五取蘊遍知，修四念住……八支道、止觀
<lb n="0053a02" ed="Y"/>，證明解脫<anchor xml:id="nkr_note_orig_0053013" n="0053013"/>。空住，當然是禪觀，但要應用於日常生活中。<title level="m">《中部》</title>的<title level="m">《乞食淸淨經》</title>，與<title level="m">《
<lb n="0053a03" ed="Y"/>空大經》</title>是非常接近的。</p>
<lb n="0053a04" ed="Y"/><p xml:id="pY38p0053a0401"><title level="m">《大空經》</title>近於<title level="m">《乞食淸淨經》</title>，然以四類作意爲核心，重於日常生活的應用，內容更廣。
<lb n="0053a05" ed="Y"/>一、比丘如喜樂多衆聚會，是不能得<quote>「出離樂，遠離樂，寂靜樂，等覺樂」</quote>的，也不能得阿羅漢
<lb n="0053a06" ed="Y"/>的究竟解脫。這是策勉比丘們，<quote>「常樂獨住遠離處」</quote>，住於適合修行空住的地方。二、佛擧自身
<lb n="0053a07" ed="Y"/>的證得：<quote>「我不見有一色令我（生）欲樂」</quote>，所以一切色法的變異，不會引起憂苦懊惱。佛自住
<lb n="0053a08" ed="Y"/>勝等覺，卽度一切色想（<cit><bibl><title level="m">《空大經》</title>作</bibl><quote>「一切諸相」</quote></cit>），空住成就。成就了空住，所以比丘們來
<lb n="0053a09" ed="Y"/>會，心住遠離寂靜喜樂；爲大衆說法，也是絕對沒有煩惱的。這是佛以自證作證明，表示空住者
<lb n="0053a10" ed="Y"/>心境的喜樂自在。三、正說空住，依四禪而修內空作意，外空作意，內外空作意，不動作意，修
<lb n="0053a11" ed="Y"/>習成就。四、住於空住的，行，（住），坐，（臥）⸺四威儀中，正知而不會引起貪憂惡不善
<lb n="0053a12" ed="Y"/>法。如爲衆說法，不說非聖無義的種種世俗論，而說戒、定、慧等正論。尋思時，正知而不起三
<lb n="0053a13" ed="Y"/>不善尋，起三善尋，都不起貪憂惡不善法。外對五欲境時，觀無常而不起欲染；內觀五取蘊時，
<lb n="0053a14" ed="Y"/>觀無常而斷我慢。這是一向善的，無漏出世間的，不落惡魔之手的（究竟解脫）。五、師、弟子
<lb n="0053a15" ed="Y"/>、梵行的煩苦。簡單說：如住在阿蘭若處，得四增上心，因人衆往來，引起惡不善法而退轉的，
<pb n="0054a" ed="Y" xml:id="Y38.0036.0054a"/>
<lb n="0054a01" ed="Y"/>就是煩苦。這表示了禪定是可退的，修出離行，應以修空住成就爲要務。六、<quote>「尊師爲弟子說法
<lb n="0054a02" ed="Y"/>，憐念愍傷，求義及饒益」</quote>，出於利他的慈悲心。弟子們應該<quote>「受持正法，不違師敎」</quote>。</p>
<lb n="0054a03" ed="Y"/><p xml:id="pY38p0054a0301">進一步來論究空與空性。在舊譯中，都是一律譯爲空的。自<name role="" type="person">玄奘</name>譯出瑜伽系的論典，才嚴格
<lb n="0054a04" ed="Y"/>的分別空與空性；以爲空是遮遣妄執的，空性是空所顯性，是離妄執而顯的法性，所以是如實有
<lb n="0054a05" ed="Y"/>的。初期佛典中，空與空性有什麼分別呢？如<quote>「空諸欲」</quote>，<quote>「空世間」</quote>，<quote>「貪空、瞋空、癡空」</quote>
<lb n="0054a06" ed="Y"/>，<quote>「空欲漏、空有漏、空無明漏」</quote>，<quote>「我我所空」</quote>，<quote>「無常、苦、空、無我」</quote>，在巴利文中，都
<lb n="0054a07" ed="Y"/>是空⸺<foreign xml:lang="pi">suñña</foreign>。如<quote>「空心解脫」</quote>，<quote>「空解脫」</quote>，<quote>「空三昧」</quote>，<quote>「空等至」</quote>，<quote>「空住」</quote>，<quote>「內空
<lb n="0054a08" ed="Y"/>、外空、俱空」</quote>（以上三種空，在<title level="m">《無礙<anchor xml:id="nkr_note_add_0054a0801" n="0054a0801"/><anchor xml:id="beg0054a0801" n="0054a0801"/>解道<anchor xml:id="end0054a0801"/>》</title>中，也是空），<quote>「《空小經》」</quote>，<quote>「《空大經》」</quote>：凡是
<lb n="0054a09" ed="Y"/>作爲觀名、定名或經名的，都是空性⸺<foreign xml:lang="pi">suññatā</foreign>。我以爲，「空」不只是否定詞，離妄執煩惱
<lb n="0054a10" ed="Y"/>是空，也表示無累的淸淨、寂靜。空性，是空的名詞化。初期聖典中的空性，並無空所顯性的意
<lb n="0054a11" ed="Y"/>義；只有<quote>「出世空性」</quote>，是甚深的涅槃。</p>
<lb n="0054a12" ed="Y"/><p xml:id="pY38p0054a1201"><cit><bibl><title level="m">《小空經》</title>所說的</bibl><quote>「行眞實空，不顚倒」</quote></cit>，<cit><bibl><title level="m">《空小經》</title>作：</bibl><quote>「如實性，不顚倒，淸淨空類」</quote></cit>
<lb n="0054a13" ed="Y"/><anchor xml:id="nkr_note_orig_0054014" n="0054014"/>。空類（<foreign xml:lang="pi">suññatāvakka</foreign>），空是有淺深不同的（系列）。空在初期聖典中，是與離煩惱有關
<lb n="0054a14" ed="Y"/>的。<title level="m">《小空經》</title>所說，不起人想、村落想，而想阿蘭若處；阿蘭若處想成就，沒有人想、村落的
<lb n="0054a15" ed="Y"/>煩囂，就名爲空。進一步，不起人想、阿蘭若想，而觀想大地，想大地平坦，一望無涯，自有空
<pb n="0055a" ed="Y" xml:id="Y38.0036.0055a"/>
<lb n="0055a01" ed="Y"/>曠無寄的境地，也就名爲空。這種以一想而除其他的想，正如以一淨念而除種種雜念一樣。這樣
<lb n="0055a02" ed="Y"/>的以不空而去空的，是<title level="m">《小空經》</title>的特色。<cit><bibl><title level="m">《大乘入楞伽經》</title>，稱這種空爲彼彼空（<foreign xml:lang="sa">itaretara-śūnyatā</foreign>）
<lb n="0055a03" ed="Y"/>，評論爲：</bibl><quote>「此彼彼空，（七種）空中最麁，汝應遠離」</quote><anchor xml:id="nkr_note_orig_0055015" n="0055015"/></cit>。以不空而說空，被評爲
<lb n="0055a04" ed="Y"/>最麁的，應該遠離的。總之，<anchor xml:id="nkr_note_add_0055a0401" n="0055a0401"/><anchor xml:id="beg0055a0401" n="0055a0401"/><title level="m">《大空經》</title>、<title level="m">《小空經》</title><anchor xml:id="end0055a0401"/>的集出，在四種心解脫中，不是無量，無所有，無
<lb n="0055a05" ed="Y"/>相⸺三者可及的；在佛法中，「空」是越來越受到重視了！</p>
<lb n="0055a06" ed="Y"/>
<lb n="0055a07" ed="Y"/>
<lb n="0055a08" ed="Y"/>
<lb n="0055a09" ed="Y"/>
<lb n="0055a10" ed="Y"/>
<lb n="0055a11" ed="Y"/>
<lb n="0055a12" ed="Y"/>
<lb n="0055a13" ed="Y"/>
<lb n="0055a14" ed="Y"/>
<lb n="0055a15" ed="Y"/>
<pb n="0056a" ed="Y" xml:id="Y38.0036.0056a"/>
<lb n="0056a01" ed="Y"/>
<lb n="0056a02" ed="Y"/>
<lb n="0056a03" ed="Y"/>
<lb n="0056a04" ed="Y"/>
<lb n="0056a05" ed="Y"/>
<lb n="0056a06" ed="Y"/>
<lb n="0056a07" ed="Y"/>
<lb n="0056a08" ed="Y"/>
<lb n="0056a09" ed="Y"/>
<lb n="0056a10" ed="Y"/></cb:div>
<lb n="0056a11" ed="Y"/><cb:div type="other"><cb:mulu level="2" type="其他">八　空爲三三昧先導</cb:mulu><head>八　空爲三三昧先導</head>
<lb n="0056a12" ed="Y"/><p xml:id="pY38p0056a1201"><title level="m">《雜阿含經》</title>中，質多羅（<foreign xml:lang="sa">Citra</foreign>）長者，對當時類集爲一組的四種心三昧（<foreign xml:lang="x-sa-pi"><anchor xml:id="nkr_note_add_0056a1201" n="0056a1201"/><anchor xml:id="beg0056a1201" n="0056a1201"/>citta-samādhi<anchor xml:id="end0056a1201"/></foreign>）
<lb n="0056a13" ed="Y"/>，也名心解脫（<foreign xml:lang="sa">cetovimutti</foreign>），一一的論究他的同異，而歸結於<quote>「貪空、瞋空、癡空」</quote>的究竟一
<lb n="0056a14" ed="Y"/>致。其中四無量（<foreign xml:lang="pi">appamāṇa</foreign>），是<anchor xml:id="nkr_note_add_0056a1401" n="0056a1401"/><anchor xml:id="beg0056a1401" n="0056a1401"/>遍<anchor xml:id="end0056a1401"/>緣十方世界衆生的，被敎界論定爲<anchor xml:id="nkr_note_add_0056a1402" n="0056a1402"/><anchor xml:id="beg0056a1402" n="0056a1402"/>粗<anchor xml:id="end0056a1402"/>淺的三昧，被忽視了
<pb n="0057a" ed="Y" xml:id="Y38.0036.0057a"/>
<lb n="0057a01" ed="Y"/>。這樣，解脫生死的要道，主要就是三三昧⸺空（<foreign xml:lang="pi">suññatā</foreign>），無相（<foreign xml:lang="x-sa-pi">animitta</foreign>），無所有
<lb n="0057a02" ed="Y"/>（<foreign xml:lang="pi">ākiñcañña</foreign>）了。空，無相，無所有，雖有究竟的共同意義，而在修習的方法上，到底是有所
<lb n="0057a03" ed="Y"/>不同的。如上文的分別論究，可見這三者在佛敎界分別傳授修習的情形。衆生生死流轉的原因，
<lb n="0057a04" ed="Y"/>一切衆生是相同的，解脫生死的法門，當然也是一致的。<anchor xml:id="nkr_note_add_0057a0401" n="0057a0401"/><anchor xml:id="beg0057a0401" n="0057a0401"/>那麼<anchor xml:id="end0057a0401"/>傳授修習中的三種三昧⸺空，無
<lb n="0057a05" ed="Y"/>相，無所有，到底是怎樣的關係呢？</p>
<lb n="0057a06" ed="Y"/><p xml:id="pY38p0057a0601">說一切有部（<foreign xml:lang="sa"><anchor xml:id="nkr_note_add_0057a0601" n="0057a0601"/><anchor xml:id="beg0057a0601" n="0057a0601"/>Sarvāstivāda<anchor xml:id="end0057a0601"/></foreign>）的<cit><bibl><title level="m">《雜阿含經》</title>（西元五世紀譯），有經名爲</bibl><quote>「聖法印知見淸
<lb n="0057a07" ed="Y"/>淨」</quote></cit>的，正是對上一問題提出了說明<anchor xml:id="nkr_note_orig_0057001" n="0057001"/>。異譯本，有西晉元康四年（西元二九四），<name role="" type="person">竺法護</name>
<lb n="0057a08" ed="Y"/>（<foreign xml:lang="sa"><anchor xml:id="nkr_note_add_0057a0801" n="0057a0801"/><anchor xml:id="beg0057a0801" n="0057a0801"/>Dharmarakṣa<anchor xml:id="end0057a0801"/></foreign>）在酒泉譯出的<title level="m">《佛說聖法印經》</title><anchor xml:id="nkr_note_orig_0057002" n="0057002"/>，是最早的譯本，文字晦<anchor xml:id="nkr_note_add_0057a0802" n="0057a0802"/><anchor xml:id="beg0057a0802" n="0057a0802"/>澀<anchor xml:id="end0057a0802"/>些，內容與<title level="m">《雜阿
<lb n="0057a09" ed="Y"/>含經》</title>相同。趙宋施護所譯的<title level="m">《佛說法印經》</title><anchor xml:id="nkr_note_orig_0057003" n="0057003"/>，譯出的時代極遲，內容有了很大的出入。依<title level="m">《
<lb n="0057a10" ed="Y"/>雜阿含經》</title>所說，全經可分爲三段，內容爲：</p>
<lb n="0057a11" ed="Y"/><quote><p xml:id="pY38p0057a1101">「若於空未得者，而言我得無相、無所有，離慢知見者，無有是處。……若得空已，能起
<lb n="0057a12" ed="Y"/>無相、無所有，離慢知見者，斯有是處」。</p></quote>
<lb n="0057a13" ed="Y"/><quote><p xml:id="pY38p0057a1301">「善觀色無常磨滅離欲之法，如是觀察受、想、行、識無常磨滅離欲之法，……心樂淸淨
<lb n="0057a14" ed="Y"/>解脫，是名爲空；如是觀者，亦不能離慢知見淸淨。復有正思惟三昧，觀色相斷，聲、香
<lb n="0057a15" ed="Y"/>、味、觸、法相斷，是名無相；如是觀者，猶未離慢知見淸淨。復有正思惟三昧，觀察貪
<pb n="0058a" ed="Y" xml:id="Y38.0036.0058a"/>
<lb n="0058a01" ed="Y"/>相斷，瞋恚、癡相斷，是名無所有；如是觀者，猶未離慢知見淸淨」。</p></quote>
<lb n="0058a02" ed="Y"/><quote><p xml:id="pY38p0058a0201">「復有正思惟三昧，觀察，……我我所，從若見、若聞、若嗅、若嘗、若觸、若識而生。
<lb n="0058a03" ed="Y"/>復作是觀察：……若因、若緣而生識者，彼因彼緣皆悉無常。復次，彼因彼緣皆悉無常，
<lb n="0058a04" ed="Y"/>彼所生識云何有常！無常者是有爲，行，從緣起，是患法，滅法，離欲法，斷知法，是名
<lb n="0058a05" ed="Y"/>聖法印知見淸淨」。</p></quote>
<lb n="0058a06" ed="Y"/><p xml:id="pY38p0058a0601">一、能修得空三昧的，才能進而得無相、無所有三昧；如沒有修得空三昧的，那無相、無所
<lb n="0058a07" ed="Y"/>有是不能修得的。這樣，在空，無相，無所有⸺三種三昧中，空三昧是有基礎的先導的地位。
<lb n="0058a08" ed="Y"/>這不是說空是更高深的，而是說：如沒有空無我我所的正見，不可能有無相、無所有的正三昧；
<lb n="0058a09" ed="Y"/>卽使有類似的修驗，也是不能究竟解脫的。</p>
<lb n="0058a10" ed="Y"/><p xml:id="pY38p0058a1001">二、不能離慢淸淨的三種三昧，是有漏的三昧。空三昧觀五陰是無常磨滅法。<cit><bibl><title level="m">《瑜伽論》</title>解
<lb n="0058a11" ed="Y"/>說爲：</bibl><quote>「依觀諸行無常性忍，由世間智，於無我性發生勝解」</quote><anchor xml:id="nkr_note_orig_0058004" n="0058004"/></cit>，心向於淸淨解脫。無相三昧觀
<lb n="0058a12" ed="Y"/>色、聲等六境相斷。「斷」是什麼意義？<cit><bibl><title level="m">《大毘婆沙論》</title>引</bibl><quote>「法印經說：若觀色、聲、香、味、
<lb n="0058a13" ed="Y"/>觸相而捨諸相，名無相定，彼觀境界相而捨有情相」</quote></cit>。<cit><bibl><title level="m">《瑜伽論》</title>說：</bibl><quote>「於眼所識色，乃至意所
<lb n="0058a14" ed="Y"/>識法，等隨觀察，我我所相不現行故，說名爲斷」</quote><anchor xml:id="nkr_note_orig_0058005" n="0058005"/></cit>。依論師的意見，是捨斷有情相的。然依無
<lb n="0058a15" ed="Y"/>相三昧的通義，境相不外乎色等六境；六境相斷，就是<quote>「於一切相不作意」</quote>的無相三昧。無所有
<pb n="0059a" ed="Y" xml:id="Y38.0036.0059a"/>
<lb n="0059a01" ed="Y"/>三昧觀貪、瞋、癡相斷，觀察而不起現行，說名爲斷。這樣的三三昧，都還沒有離慢，知見也沒
<lb n="0059a02" ed="Y"/>有淸淨。慢（<foreign xml:lang="x-sa-pi">māna</foreign>），論師解說爲「增上慢」、「<anchor xml:id="nkr_note_add_0059a0201" n="0059a0201"/><anchor xml:id="beg0059a0201" n="0059a0201"/>麁<anchor xml:id="end0059a0201"/>我慢」，就是修行者自以爲能修能證，覺
<lb n="0059a03" ed="Y"/>得自己勝過別人的慢心。</p>
<lb n="0059a04" ed="Y"/><p xml:id="pY38p0059a0401">三、離慢知見淸淨的三昧，依經所說，是從因緣生滅而反觀自心的。前段所說：觀五陰無常
<lb n="0059a05" ed="Y"/>、無我，觀色等相斷，觀貪等相斷，都是觀所觀法的空、無相、無所有。然解脫道的三昧，以無
<lb n="0059a06" ed="Y"/>我我所爲本。我我所是怎樣生起的？從見、聞、覺、知而生識，世俗的識，是有漏、有取的，有
<lb n="0059a07" ed="Y"/>識就不離我我所。所以離慢而知見淸淨的三昧，要反觀自己的心識，從因緣生。從無常因緣所生
<lb n="0059a08" ed="Y"/>的識，當然是無常的。觀無常（的識）法，是有爲（業煩惱所爲的），行（思願所造作的），緣
<lb n="0059a09" ed="Y"/>所生（的）法。緣所生法是可滅的，終歸於滅的，所以是離欲法，斷知法。這樣的觀察，從根源
<lb n="0059a10" ed="Y"/>上通達空無我性，才能離我慢而得淸淨知見⸺無漏智。這與<title level="m">《大空經》</title>的先外空五欲，次觀五
<lb n="0059a11" ed="Y"/>取陰而內空我慢，有同樣的意義。這是一切聖者修證的必由之道，成爲佛法所以爲佛法的特質，
<lb n="0059a12" ed="Y"/>所以名爲聖法印（<foreign xml:lang="pi"><anchor xml:id="nkr_note_add_0059a1201" n="0059a1201"/><anchor xml:id="beg0059a1201" n="0059a1201"/>ariya-dhamma-mudda<anchor xml:id="end0059a1201"/></foreign>）。</p>
<lb n="0059a13" ed="Y"/>
<lb n="0059a14" ed="Y"/>
<lb n="0059a15" ed="Y"/>
<pb n="0060a" ed="Y" xml:id="Y38.0036.0060a"/>
<lb n="0060a01" ed="Y"/>
<lb n="0060a02" ed="Y"/></cb:div>
<lb n="0060a03" ed="Y"/><cb:div type="other"><cb:mulu level="2" type="其他">九　三三昧、三觸、三法印</cb:mulu><head>九　三三昧、三觸、三法印</head>
<lb n="0060a04" ed="Y"/><p xml:id="pY38p0060a0401"><title level="m">《雜阿含經》</title>所說的空三昧（<foreign xml:lang="sa">śūnyatā-samādhi</foreign>），無所有三昧（<foreign xml:lang="sa"><anchor xml:id="nkr_note_add_0060a0401" n="0060a0401"/><anchor xml:id="beg0060a0401" n="0060a0401"/>ākiñcanya-samādhi<anchor xml:id="end0060a0401"/></foreign>），無相三昧
<lb n="0060a05" ed="Y"/>（<foreign xml:lang="sa"><anchor xml:id="nkr_note_add_0060a0501" n="0060a0501"/><anchor xml:id="beg0060a0501" n="0060a0501"/>animitta-śūnyatā<anchor xml:id="end0060a0501"/></foreign>），集爲一聚而被稱爲「聖法印」。後來，依此而演化出意義相關的三組：一、空
<lb n="0060a06" ed="Y"/>三昧，無願三昧（<foreign xml:lang="sa"><anchor xml:id="nkr_note_add_0060a0601" n="0060a0601"/><anchor xml:id="beg0060a0601" n="0060a0601"/>apraṇihita-samādhi<anchor xml:id="end0060a0601"/></foreign>），無相三昧⸺三三昧，也名三解脫門（<foreign xml:lang="sa"><anchor xml:id="nkr_note_add_0060a0602" n="0060a0602"/><anchor xml:id="beg0060a0602" n="0060a0602"/>trīṇiviṃkṣa-mukh-āni<anchor xml:id="end0060a0602"/></foreign>）
<lb n="0060a07" ed="Y"/>。二、不動觸（<foreign xml:lang="sa">aniñjya-sparśa</foreign>），無相觸（<foreign xml:lang="sa"><anchor xml:id="nkr_note_add_0060a0701" n="0060a0701"/><anchor xml:id="beg0060a0701" n="0060a0701"/>animitta-sparśa<anchor xml:id="end0060a0701"/></foreign>），無所有觸（<foreign xml:lang="sa"><anchor xml:id="nkr_note_add_0060a0702" n="0060a0702"/><anchor xml:id="beg0060a0702" n="0060a0702"/>ākiñcanya-sparśa<anchor xml:id="end0060a0702"/></foreign>）⸺
<lb n="0060a08" ed="Y"/>三觸。三、諸行無常（<foreign xml:lang="sa"><anchor xml:id="nkr_note_add_0060a0801" n="0060a0801"/><anchor xml:id="beg0060a0801" n="0060a0801"/>anitya-sarva-saṃskārāḥ<anchor xml:id="end0060a0801"/></foreign>），諸法無我（<foreign xml:lang="sa"><anchor xml:id="nkr_note_add_0060a0802" n="0060a0802"/><anchor xml:id="beg0060a0802" n="0060a0802"/>nirātman-sarva-dharmāḥ<anchor xml:id="end0060a0802"/></foreign>），
<lb n="0060a09" ed="Y"/>涅槃寂靜（<foreign xml:lang="sa"><anchor xml:id="nkr_note_add_0060a0901" n="0060a0901"/><anchor xml:id="beg0060a0901" n="0060a0901"/>santa-nirvāṇa<anchor xml:id="end0060a0901"/></foreign>）⸺三法印。</p>
<lb n="0060a10" ed="Y"/><p xml:id="pY38p0060a1001">在空、無相、無所有⸺三三昧中，除去無所有，加入無願，這樣的三三昧組成一聚，是佛
<lb n="0060a11" ed="Y"/>敎界所一致的。然對比漢譯與巴利藏所傳，非常的不一致。如<cit><bibl><title level="m">《中阿含經》</title>的<title level="m">《大拘絺羅經》</title>
<lb n="0060a12" ed="Y"/>說：</bibl><quote>「空，無願，無相，此三法異義異文」</quote><anchor xml:id="nkr_note_orig_0060001" n="0060001"/></cit>，這就是名稱不同，意義也不同。與之相當的<bibl>《<title level="m">中
<lb n="0060a13" ed="Y"/>部</title>･<title level="m">有明大經</title>》</bibl>，沒有這一段文。<bibl>《<title level="m">相應部</title>･<title level="a">無爲相應</title>》</bibl>，有空等三三昧<anchor xml:id="nkr_note_orig_0060002" n="0060002"/>，<title level="m">《雜阿含經》</title>
<lb n="0060a14" ed="Y"/>與之相當的<bibl>（<title level="m">《大正藏》</title><ref target="#no:99.890" type="taisho" cRef="T02n0099_p0224a28">八九〇經</ref>）</bibl>卻沒有。<title level="m">《長部》</title>的<title level="m">《等誦經》</title>，<title level="m">《長阿含經》</title>的<title level="m">《衆集經
<pb n="0061a" ed="Y" xml:id="Y38.0036.0061a"/>
<lb n="0061a01" ed="Y"/>》</title>，在所說的三法中，有空等三三昧<anchor xml:id="nkr_note_orig_0061003" n="0061003"/>，而此經的論⸺<title level="m">《阿毘達磨集異門足論》</title>，卻沒有。以
<lb n="0061a02" ed="Y"/>上，是彼此的有無不定。次第方面，如<title level="m">《中阿含經》</title>，<title level="m">《長阿含經》</title>，<title level="m">《大毘婆沙論》</title>，<title level="m">《瑜伽
<lb n="0061a03" ed="Y"/>論》</title>，都是以空，無願，無相爲次第<anchor xml:id="nkr_note_orig_0061004" n="0061004"/>；而南傳的<title level="m">《相應部》</title>，<title level="m">《長部》</title>，<title level="m">《增支部》</title>，都以空
<lb n="0061a04" ed="Y"/>、無相、無願爲次第<anchor xml:id="nkr_note_orig_0061005" n="0061005"/>。這樣的次第先後不定，彼此的有無不定，可以推定爲：這雖是佛敎界所
<lb n="0061a05" ed="Y"/>共傳的，而成立稍遲，受到了部派的影響。但到底爲了什麼，三三昧中，略去無所有而增入無願
<lb n="0061a06" ed="Y"/>呢？這可能，無所有已成爲無所有處，與空相通的意義，漸漸的被忽略了。同時，佛法的要義，
<lb n="0061a07" ed="Y"/>是如實知無常，苦，無我我所⸺空；厭，離欲，滅而得解脫。對於世間的有爲諸行⸺苦，厭
<lb n="0061a08" ed="Y"/>離而不願後有，是修解脫道者應有的心境。這所以無願取代無所有的地位吧！還有，空，無所有
<lb n="0061a09" ed="Y"/>，無相⸺三三昧，究竟是重於空離一切煩惱的，有爲法的正觀。但在佛法開展中，對超越一切
<lb n="0061a10" ed="Y"/>的涅槃，也增加了注意。如<bibl><title level="m">《中阿含經》</title><note place="inline"><ref target="#no:26.211" type="taisho" cRef="T01n0026_p0790b08">二一一</ref></note><title level="m">《大拘絺羅經》</title></bibl><note place="inline">大正<ref target="#vol:1;page:p792b" type="taisho" cRef="T01n0026_p0792b01">一･七九二中</ref></note>說：</p>
<lb n="0061a11" ed="Y"/><quote><p xml:id="pY38p0061a1101">「有二因二緣，住無想定。云何爲二？一者，不念一切相；二者，念無想界。是謂二因二
<lb n="0061a12" ed="Y"/>緣住無想定」。</p></quote>
<lb n="0061a13" ed="Y"/><p xml:id="pY38p0061a1301"><title level="m">《中部》</title>與此經相當的，是<title level="m">《有明大經》</title><anchor xml:id="nkr_note_orig_0061006" n="0061006"/>，無想定是無相心定的異譯。所說的無相，有二
<lb n="0061a14" ed="Y"/>方面：一是不作意一切相的無相，一是超越一切相的無相界⸺涅槃。修無相三昧的，要不作意
<lb n="0061a15" ed="Y"/>一切相，又要作意於無相。如佛<title level="m">《化詵陀迦旃延經》</title>，本來只是不依一切相⸺無一切相，而依
<pb n="0062a" ed="Y" xml:id="Y38.0036.0062a"/>
<lb n="0062a01" ed="Y"/>此經演化所成的，無想以外，又要有想。有想的是：「此寂靜，此殊妙，謂一切行寂止，一切依
<lb n="0062a02" ed="Y"/>定棄，愛盡，離貪，滅盡，涅槃」；「有滅涅槃」<anchor xml:id="nkr_note_orig_0062007" n="0062007"/>。這樣，空是重於無常、無我的世間；無相
<lb n="0062a03" ed="Y"/>是離相以外，更表示出世的涅槃；無願是厭離世間，向於寂滅的涅槃：空，無願，無相⸺三三
<lb n="0062a04" ed="Y"/>昧，三解脫門，就這樣的成立了。</p>
<lb n="0062a05" ed="Y"/><p xml:id="pY38p0062a0501">三觸，也是與空，無所有（或無願），無相有關的。<title level="m">《中部》</title>的<title level="m">《有明小經》</title>說：「從想受
<lb n="0062a06" ed="Y"/>滅（<foreign xml:lang="pi"><anchor xml:id="nkr_note_add_0062a0601" n="0062a0601"/><anchor xml:id="beg0062a0601" n="0062a0601"/>saññavedayita-nirodha<anchor xml:id="end0062a0601"/></foreign>）起比丘，觸三觸（<foreign xml:lang="sa">tayo-phassā</foreign>）：空觸，無相觸，無願觸」<anchor xml:id="nkr_note_orig_0062008" n="0062008"/>。
<lb n="0062a07" ed="Y"/><title level="m">《中阿含經》</title>與之相當的；這樣說：「從滅盡定起時，觸三觸。云何爲三？一者、不移動觸；二
<lb n="0062a08" ed="Y"/>者、無所有觸；三者、無相觸」<anchor xml:id="nkr_note_orig_0062009" n="0062009"/>。<title level="m">《大毘婆沙論》</title>與<title level="m">《瑜伽論》</title>，也是這樣說的<anchor xml:id="nkr_note_orig_0062010" n="0062010"/>。三三昧與
<lb n="0062a09" ed="Y"/>三觸，當然意義不同，但名目相通，是顯然可見的。試列表對比如下：</p>
<lb n="0062a10" ed="Y"/><p cb:type="pre" xml:id="pY38p0062a1001">　　　　　三三昧　　　　　　　　　三　觸
<lb n="0062a11" ed="Y"/>　　　┌──┴──┐　　　　　┌──┴──┐
<lb n="0062a12" ed="Y"/>　　　古說　　　　新說　　　《<anchor xml:id="nkr_note_add_0062a1201" n="0062a1201"/><anchor xml:id="beg0062a1201" n="0062a1201"/>中阿含經<anchor xml:id="end0062a1201"/>》《中部》
<lb n="0062a13" ed="Y"/>　　　空　　　　　空　　　　　不動　　　　空
<lb n="0062a14" ed="Y"/>　　　無所有　　　無願　　　　無所有　　　無相
<lb n="0062a15" ed="Y"/>　　　無相　　　　無相　　　　無相　　　　無願</p>
<lb n="0062a16" ed="Y"/><p xml:id="pY38p0062a1601">空，從觀慧得名的；不動，不爲苦樂等所動，是從定得名的。不動與無所有、無相爲一聚，
<pb n="0063a" ed="Y" xml:id="Y38.0036.0063a"/>
<lb n="0063a01" ed="Y"/>使我們想到了<title level="m">《中部》</title>的<title level="m">《善星經》</title>，<title level="m">《不動利益經》</title>⸺漢譯名<title level="m">《淨不動道經》</title><anchor xml:id="nkr_note_orig_0063011" n="0063011"/>。這兩部經
<lb n="0063a02" ed="Y"/>所說不動（<foreign xml:lang="pi">āṇañja</foreign>）；不動以後，是無所有處（<foreign xml:lang="pi">ākiñcaññāyatana</foreign>），非想非非想處
<lb n="0063a03" ed="Y"/>（<foreign xml:lang="x-sa-pi">nevasaññānāsaññāyatana</foreign>）⸺漢譯無想處（卽無相心處）。這與不動、無所有、無相⸺三觸的次第，是完
<lb n="0063a04" ed="Y"/>全符合的。在<title level="m">《淨不動道經》</title>中，不動，無所有，無相，都是依慧而立定名的。淨不動道的，如
<lb n="0063a05" ed="Y"/>不能依慧得解脫，就生在「不動」。不動是在欲、色以上的。依<title level="m">《大空經》</title>說：得四增上心（四
<lb n="0063a06" ed="Y"/>禪），修內空、外空、內外空，不動，以<quote>「不移動」</quote>爲目標<anchor xml:id="nkr_note_orig_0063012" n="0063012"/>。所以，不動是依第四禪而向解脫
<lb n="0063a07" ed="Y"/>的空三昧；不得解脫而生於不動，就是一般所說的第四禪。三觸是與此有關的，論師有多種解說
<lb n="0063a08" ed="Y"/>，其中，<quote>「有說：空是不動觸，無願是無所有觸，無相是無相觸」</quote><anchor xml:id="nkr_note_orig_0063013" n="0063013"/>。這是約觀慧所作合理的解
<lb n="0063a09" ed="Y"/>說。不動與第四禪有關，更引<bibl><title level="m">《中阿含經》</title><ref target="#no:26.211" type="taisho" cRef="T01n0026_p0790b08">（二一一）</ref><title level="m">《大拘絺羅經》</title></bibl>說<note place="inline">大正<ref target="#vol:1;page:p792a" type="taisho" cRef="T01n0026_p0792a01">一･七九二上</ref>⸺中</note>
<lb n="0063a10" ed="Y"/>爲證：</p>
<lb n="0063a11" ed="Y"/><quote><p xml:id="pY38p0063a1101">「四因四緣生不移動定，云何爲四？若比丘離欲離惡不善之法，（乃）至得第四禪成就遊
<lb n="0063a12" ed="Y"/>。……三因三緣生無所有定，云何爲三？若比丘度一切色想，（乃）至得無所有處成就遊
<lb n="0063a13" ed="Y"/>。……二因二緣生無想定，云何爲二？一者、不念一切想；二者、念無想界」。</p></quote>
<lb n="0063a14" ed="Y"/><p xml:id="pY38p0063a1401">從初禪到四禪的修習（四）因緣，得不（移）動定。從度一切色想（空無邊處），到無所有
<lb n="0063a15" ed="Y"/>的修習（三）因緣，得無所有處定。依二因緣得無想定⸺無相心定；不得解脫的，成非想非非
<pb n="0064a" ed="Y" xml:id="Y38.0036.0064a"/>
<lb n="0064a01" ed="Y"/>想處定。如約定境說三觸，那就是第四禪，無所有處定，及無想定。</p>
<lb n="0064a02" ed="Y"/><p xml:id="pY38p0064a0201">再說三法印。<bibl><title level="m">《雜阿含經》</title><biblScope n="10" type="卷">卷一〇</biblScope></bibl><note place="inline">大正<ref target="#vol:2;page:p71a" type="taisho" cRef="T02n0099_p0071a01">二･七一上</ref>、<ref target="#vol:2;page:p66c" type="taisho" cRef="T02n0099_p0066c01">六六下</ref></note>說：</p>
<lb n="0064a03" ed="Y"/><quote><p xml:id="pY38p0064a0301">「無常想者，能建立無我想。聖弟子住無我想，心離我慢，順得涅槃」。</p></quote>
<lb n="0064a04" ed="Y"/><quote><p xml:id="pY38p0064a0401">「一切行無常，一切法無我，涅槃寂滅」。</p></quote>
<lb n="0064a05" ed="Y"/><p xml:id="pY38p0064a0501"><title level="m">《雜阿含經》</title>雖集成三句，但沒有稱之爲法印。集爲一聚而名爲三法印的，出於<title level="m">《根本說一
<lb n="0064a06" ed="Y"/>切有部毘奈耶》</title><anchor xml:id="nkr_note_orig_0064014" n="0064014"/>。上文所說，稱爲聖法印的空，無所有，無相⸺三三昧，重於道的實踐，表
<lb n="0064a07" ed="Y"/>示了出世聖慧的特相，是約觀慧方面說的。能導向解脫涅槃的觀慧，是正知見，如實的通達諦理
<lb n="0064a08" ed="Y"/>，而與諦理相契合的。這樣，從所觀、所證方面說，足以表示佛法諦理的，也不妨名爲法印了。
<lb n="0064a09" ed="Y"/>佛說法，有知與行（也可說知是行的一分）。如實知<quote>「無常故苦，無常苦故無我我所」</quote>；或說：
<lb n="0064a10" ed="Y"/><quote>「無常，苦，空，無我」</quote>。卽知而行的，如<cit><bibl><title level="m">《雜阿含經》</title>說：</bibl><quote>「正觀（觀，應作見）者則生厭離
<lb n="0064a11" ed="Y"/>，厭離者喜貪盡，喜貪盡者說心解脫」</quote></cit>；<quote>「如是觀者，厭於色，厭受、想、行、識，厭故不樂，
<lb n="0064a12" ed="Y"/>不樂故得解脫」</quote>；<quote>「於色（等）生厭，離欲，滅盡，不起諸漏，心正解脫」</quote>；<quote>「是名如實知。輸
<lb n="0064a13" ed="Y"/>屢那！如是於色、受、想、行、識生厭，離欲，解脫」</quote><anchor xml:id="nkr_note_orig_0064015" n="0064015"/>。在聖道的修行中，一再說：<quote>「依遠離
<lb n="0064a14" ed="Y"/>，依無欲，依滅，向於捨」</quote><anchor xml:id="nkr_note_orig_0064016" n="0064016"/>。<cit><bibl><title level="m">《大毘婆沙論》</title>引經而解說：</bibl><quote>「依厭離染，依離染解脫，依解脫
<lb n="0064a15" ed="Y"/>涅槃」</quote><anchor xml:id="nkr_note_orig_0064017" n="0064017"/></cit>。從經論的一再宣說，可見知而後能行；修行的重要層次，主要爲：厭離（<foreign xml:lang="x-sa-pi">nibbidā</foreign>），
<pb n="0065a" ed="Y" xml:id="Y38.0036.0065a"/>
<lb n="0065a01" ed="Y"/>離欲（<foreign xml:lang="sa">virāga</foreign>），滅（<foreign xml:lang="x-sa-pi">nirodha</foreign>），解脫（<foreign xml:lang="x-sa-pi">vimutti</foreign>）。無常，苦，無我（空），當然也可說是法印
<lb n="0065a02" ed="Y"/>，但從知而行而證的佛法全體來說，無常等是偏於現實世間的正觀，而沒有說到理想⸺解脫涅
<lb n="0065a03" ed="Y"/>槃的實現。這樣，諸行無常與厭離，諸法無我與離欲染，涅槃寂靜與滅盡、解脫，固然是相互對
<lb n="0065a04" ed="Y"/>應的，而諸行無常與諸法無我，是現實的諦理，涅槃寂靜是理想的證得。這樣的三法印，表徵著
<lb n="0065a05" ed="Y"/>全部佛法的特色。</p>
<lb n="0065a06" ed="Y"/><p xml:id="pY38p0065a0601">空等三三昧，與無常等三法印的關係，如下：</p>
<lb n="0065a07" ed="Y"/><table cols="3"><row><cell>空</cell><cell>空</cell><cell>諸法無我</cell></row>
<lb n="0065a08" ed="Y"/><row><cell>無所有</cell><cell>無願</cell><cell>諸行無常</cell></row>
<lb n="0065a09" ed="Y"/><row><cell>無相</cell><cell>無相</cell><cell>涅槃寂靜</cell></row></table>
<lb n="0065a10" ed="Y"/><p xml:id="pY38p0065a1001">從空，無所有，無相，著重於正觀的三三昧，演化爲空，無願，無相的三三昧，只是著重於
<lb n="0065a11" ed="Y"/>出世道的出發於厭離，終於不願後有生死的相續而解脫。在聖道中，依無常（苦）而引發的厭離
<lb n="0065a12" ed="Y"/>（無願），是有重要意義的。施護異譯的<cit><bibl><title level="m">《佛說法印經》</title>，對離慢知見淸淨部分，解說爲：</bibl><quote>「識
<lb n="0065a13" ed="Y"/>蘊旣空，無所造作，是名無作（無願的異譯）解脫門。……如是名爲聖法印，卽是三解脫門」</quote><anchor xml:id="nkr_note_orig_0065018" n="0065018"/></cit>
<lb n="0065a14" ed="Y"/>。三法印與三解脫門合一，雖是晚期所譯，文義有了變化，但重視無常、無願，不失原始佛敎的
<lb n="0065a15" ed="Y"/>本意。</p>
<pb n="0066a" ed="Y" xml:id="Y38.0036.0066a"/>
<lb n="0066a01" ed="Y"/>
<lb n="0066a02" ed="Y"/>
<lb n="0066a03" ed="Y"/>
<lb n="0066a04" ed="Y"/>
<lb n="0066a05" ed="Y"/>
<lb n="0066a06" ed="Y"/>
<lb n="0066a07" ed="Y"/>
<lb n="0066a08" ed="Y"/>
<lb n="0066a09" ed="Y"/>
<lb n="0066a10" ed="Y"/>
<lb n="0066a11" ed="Y"/>
<lb n="0066a12" ed="Y"/>
<lb n="0066a13" ed="Y"/>
<lb n="0066a14" ed="Y"/>
<lb n="0066a15" ed="Y"/>
<lb n="0066a16" ed="Y"/>
<lb n="0067a03" ed="Y"/>
<lb n="0067a04" ed="Y"/>
<lb n="0067a05" ed="Y"/>
<lb n="0067a06" ed="Y"/>
<lb n="0067a07" ed="Y"/>
<lb n="0067a08" ed="Y"/>
<lb n="0067a09" ed="Y"/></cb:div>
<lb n="0067a10" ed="Y"/><cb:div type="other"><cb:mulu level="2" type="其他">十　勝解觀與眞實觀</cb:mulu><head><anchor xml:id="nkr_note_add_0067a1001" n="0067a1001"/><anchor xml:id="beg0067a1001" n="0067a1001"/>十<anchor xml:id="end0067a1001"/>　勝解觀與眞實觀</head>
<lb n="0067a11" ed="Y"/><p xml:id="pY38p0067a1101">四禪、八定、九次第定等一切定法，原本只是四禪（<foreign xml:lang="pi">cattāri-jhānāni</foreign>），其餘是由觀想而成
<lb n="0067a12" ed="Y"/>立的。四禪在佛法中的重要性，上文已引經說明。從經文所說的四禪異名，也可以了解四禪的特
<lb n="0067a13" ed="Y"/>勝，如<bibl><title level="m">《瑜伽師地論》</title><biblScope n="11" type="卷">卷一一</biblScope></bibl><note place="inline">大正<ref target="#vol:30;page:p331a" type="taisho" cRef="T30n1579_p0331a01">三〇･三三一上</ref></note>說：</p>
<lb n="0067a14" ed="Y"/><quote><p xml:id="pY38p0067a1401">「是諸靜慮名差別者，或名增上心，謂由心淸淨增上力正審慮故。或名樂住，謂於此中受
<pb n="0068a" ed="Y" xml:id="Y38.0036.0068a"/>
<lb n="0068a01" ed="Y"/>極樂故，所以者何？依諸靜慮，領受喜樂、安樂、捨樂、身心樂故。又得定者，於諸靜慮
<lb n="0068a02" ed="Y"/>，數數入出，領受現法安樂住故。……或復名爲彼分涅槃，亦得說名差別涅槃。由諸煩惱
<lb n="0068a03" ed="Y"/>一分斷故，非決定故，名彼分涅槃；非究竟涅槃故，名差別涅槃」。</p></quote>
<lb n="0068a04" ed="Y"/><p xml:id="pY38p0068a0401">比丘們依四禪得漏盡，解脫，是經中所常見的。如經說五安穩住（<foreign xml:lang="sa"><anchor xml:id="nkr_note_add_0068a0401" n="0068a0401"/><anchor xml:id="beg0068a0401" n="0068a0401"/>pañca-phāsurihārā<anchor xml:id="end0068a0401"/></foreign>），也
<lb n="0068a05" ed="Y"/>就是四禪及漏盡<anchor xml:id="nkr_note_orig_0068001" n="0068001"/>。上面說到，<title level="m">《善星經》</title>與<title level="m">《不動利益經》</title>（漢譯名<title level="m">《淨不動道經》</title>），都以
<lb n="0068a06" ed="Y"/>不動（<foreign xml:lang="pi">āṇañja</foreign>），無所有（<foreign xml:lang="pi">ākiñcañña</foreign>），無相（<foreign xml:lang="x-sa-pi">animitta</foreign>）爲次第。第四禪名不動，在不動與無
<lb n="0068a07" ed="Y"/>所有中間，爲什麼沒有空無邊處（<foreign xml:lang="pi">ākāsānañcāyatana</foreign>）、識無邊處（<foreign xml:lang="pi">viññāṇañcāyatana</foreign>）呢？原
<lb n="0068a08" ed="Y"/>來，不動，無所有，無相，是如實觀的三昧，而空無邊處與識無邊處，是世俗假想觀的三昧。
<lb n="0068a09" ed="Y"/>這二類觀想的分別，如<cit><bibl><title level="m">《大毘婆沙論》</title>說：</bibl><quote>「有三種作意，謂自相作意，共相作意，勝解作意。
<lb n="0068a10" ed="Y"/>……勝解作意者，如不淨觀，持息念，（四）無量，（八）解脫，（八）勝處，（十）遍處等」</quote></cit>
<lb n="0068a11" ed="Y"/><anchor xml:id="nkr_note_orig_0068002" n="0068002"/>。<cit><bibl><title level="m">《瑜伽師地論》</title>說：</bibl><quote>「勝解作意者，謂修靜慮者，隨其所欲，於諸事相增益作意。眞實作意
<lb n="0068a12" ed="Y"/>者，謂以自相，共相及眞如相，如理思惟諸法作意」</quote><anchor xml:id="nkr_note_orig_0068003" n="0068003"/></cit>。依此可以知道：自相作意（<foreign xml:lang="sa"><anchor xml:id="nkr_note_add_0068a1201" n="0068a1201"/><anchor xml:id="beg0068a1201" n="0068a1201"/>svalakṣaṇa-manasikāra<anchor xml:id="end0068a1201"/></foreign>）
<lb n="0068a13" ed="Y"/>，共相作意（<foreign xml:lang="sa">sāmānya-lakṣaṇa-manaskāra</foreign>），眞如作意（<foreign xml:lang="sa"><anchor xml:id="nkr_note_add_0068a1301" n="0068a1301"/><anchor xml:id="beg0068a1301" n="0068a1301"/>tathatā-manasikāra<anchor xml:id="end0068a1301"/></foreign>），
<lb n="0068a14" ed="Y"/>是一切法眞實事理的作意；勝解作意（<foreign xml:lang="sa">adhimokṣa-manaskāra</foreign>）是假想觀，於事是有所增益的。
<lb n="0068a15" ed="Y"/>如不淨觀（<foreign xml:lang="pi">asubha-bhāvanā</foreign>），想靑瘀或膿爛等，觀自身及到處的尸身，靑瘀或膿爛，這是與事
<pb n="0069a" ed="Y" xml:id="Y38.0036.0069a"/>
<lb n="0069a01" ed="Y"/>實不符的。是誇張的想像所成的定境，所以說是<quote>「增益」</quote>。佛法中的八解脫（<foreign xml:lang="sa">aṣṭau-vimokṣāḥ</foreign>）
<lb n="0069a02" ed="Y"/>，八勝處（<foreign xml:lang="sa"><anchor xml:id="nkr_note_add_0069a0201" n="0069a0201"/><anchor xml:id="beg0069a0201" n="0069a0201"/>aṣṭāv-abhibhv-āyatanāni<anchor xml:id="end0069a0201"/></foreign>），十遍處（<foreign xml:lang="sa">daśa-kṛtsnâyatanāni</foreign>），都是勝解作意。彼此
<lb n="0069a03" ed="Y"/>的相互關係，對列如下：</p>
<lb n="0069a04" ed="Y"/><p cb:type="pre" xml:id="pY38p0069a0401">　　　八勝處　　　　　　│十遍處　　│八解脫
<lb n="0069a05" ed="Y"/>　　　─────────┼─────┼───────
<lb n="0069a06" ed="Y"/>　　　內有色想觀外色少┐│　　　　　│
<lb n="0069a07" ed="Y"/>　　　　　　　　　　　├┼─────┼內有色想觀外色
<lb n="0069a08" ed="Y"/>　　　內有色想觀外色多┘│　　　　　│
<lb n="0069a09" ed="Y"/>　　　　　　　　　　　　│　　　　　│
<lb n="0069a10" ed="Y"/>　　　內無色想觀外色少┐│　　　　　│
<lb n="0069a11" ed="Y"/>　　　　　　　　　　　├┼─────┼內無色想觀外色
<lb n="0069a12" ed="Y"/>　　　內無色想觀外色多┘│　　　　　│
<lb n="0069a13" ed="Y"/>　　　　　　　　　　　　│地遍處　　│
<lb n="0069a14" ed="Y"/>　　　　　　　　　　　　│水遍處　　│
<lb n="0069a15" ed="Y"/>　　　　　　　　　　　　│火遍處　　│
<lb n="0069a16" ed="Y"/>　　　　　　　　　　　　│風遍處　　│
<lb n="0069a17" ed="Y"/>　　　內無色想觀外色靑─┤靑遍處┐　│
<lb n="0069a18" ed="Y"/>　　　內無色想觀外色黃─┤黃遍處├─┼淨解脫身作證
<lb n="0069a19" ed="Y"/>　　　內無色想觀外色赤─┤赤遍處│　│
<pb n="0070a" ed="Y" xml:id="Y38.0036.0070a"/>
<lb n="0070a01" ed="Y"/>　　　內無色想觀外色白─┤白遍處┘　│
<lb n="0070a02" ed="Y"/>　　　　　　　　　　　　│空遍處──┼空無邊處
<lb n="0070a03" ed="Y"/>　　　　　　　　　　　　│識遍處──┼識無邊處
<lb n="0070a04" ed="Y"/>　　　　　　　　　　　　│　　　　　│無所有處
<lb n="0070a05" ed="Y"/>　　　　　　　　　　　　│　　　　　│非想非非想處
<lb n="0070a06" ed="Y"/>　　　　　　　　　　　　│　　　　　│想受滅身作證</p>
<lb n="0070a07" ed="Y"/><p xml:id="pY38p0070a0701">解脫，遍處（不淨念在內），勝處，這三類定法，相通而又有所不同；都出發於色的觀想，
<lb n="0070a08" ed="Y"/>在不同的宏傳中，發展成三類不同的定法。古人將這三類，總集起來，解說爲淺深的次第<anchor xml:id="nkr_note_orig_0070004" n="0070004"/>。勝
<lb n="0070a09" ed="Y"/>處的前四勝處，與解脫的前二解脫相當，是不淨觀。勝處的後四勝處，與第三解脫的「淨解脫身
<lb n="0070a10" ed="Y"/>作證」相當，是淨觀（<foreign xml:lang="sa">subha-bhāvanā</foreign>）；遍處的前八遍處，也是淨觀。靑、黃、赤、白，是所
<lb n="0070a11" ed="Y"/>造色；所造色依於能造的四大⸺地、水、火、風，所以有前四遍處。前三解脫，前八遍處，八
<lb n="0070a12" ed="Y"/>勝處，都是依色界禪定，緣欲界色爲境的，都是勝解的假想觀。十遍處中，在地、水、火、風（
<lb n="0070a13" ed="Y"/>及依四大而有的靑、黃、赤、白）遍處以上，有（虛）空遍處（<foreign xml:lang="pi">ākāsa-kasiṇa</foreign>），識遍處
<lb n="0070a14" ed="Y"/>（<foreign xml:lang="pi"><anchor xml:id="nkr_note_add_0070a1401" n="0070a1401"/><anchor xml:id="beg0070a1401" n="0070a1401"/>viññāṇakasiṇa<anchor xml:id="end0070a1401"/></foreign>），這不是地、水、火、風、虛空、識⸺六界（<foreign xml:lang="sa"><anchor xml:id="nkr_note_add_0070a1402" n="0070a1402"/><anchor xml:id="beg0070a1402" n="0070a1402"/>chadhātuya<anchor xml:id="end0070a1402"/></foreign>）嗎？六界是說明衆生
<lb n="0070a15" ed="Y"/>自體所有的特質，構成衆生自體的因素。四大是色法，血肉等身體；虛空是鼻孔、咽喉、毛孔等
<pb n="0071a" ed="Y" xml:id="Y38.0036.0071a"/>
<lb n="0071a01" ed="Y"/>空<anchor xml:id="nkr_note_add_0071a0101" n="0071a0101"/><anchor xml:id="beg0071a0101" n="0071a0101"/>隙<anchor xml:id="end0071a0101"/>，可見可觸，是有局限性的；識是自身的心理作用。衆生自體，只是這六界的綜<anchor xml:id="nkr_note_add_0071a0102" n="0071a0102"/><anchor xml:id="beg0071a0102" n="0071a0102"/>合<anchor xml:id="end0071a0102"/>；如沒有
<lb n="0071a02" ed="Y"/>識界，那就是外在的器世界了。古代的修行者，觀色法的不淨（對治貪欲），進而觀色法的淸淨
<lb n="0071a03" ed="Y"/>，就是前三解脫，前八遍處，八勝處。或超越色相，觀虛空相，勝解爲遍一切處，如不能依之發
<lb n="0071a04" ed="Y"/>慧得解脫，生在虛空無邊處。或進一步的觀識相，假想爲遍一切處（後代所說的<quote>「心包太虛」</quote>，
<lb n="0071a05" ed="Y"/><quote>「心遍十方」</quote>，都由此定境而來），不能解脫的，生在識無邊處。無色界（<foreign xml:lang="sa">arūpa-dhātu</foreign>）的前二
<lb n="0071a06" ed="Y"/>天（及定），依此修得的定境而來。</p>
<lb n="0071a07" ed="Y"/><p xml:id="pY38p0071a0701">四禪名爲不動（<foreign xml:lang="pi">āneñja</foreign>, <foreign xml:lang="pi">ānejja</foreign>, <foreign xml:lang="pi">āṇañja</foreign>）。<title level="m">《中阿含經》</title>的<title level="m">《大空經》</title>中，內空（<foreign xml:lang="sa">adhyātma-śūnyatā</foreign>）
<lb n="0071a08" ed="Y"/>，外空（<foreign xml:lang="sa"><anchor xml:id="nkr_note_add_0071a0801" n="0071a0801"/><anchor xml:id="beg0071a0801" n="0071a0801"/>bahirdhā-śūnyatā<anchor xml:id="end0071a0801"/></foreign>），內外空（<foreign xml:lang="sa"><anchor xml:id="nkr_note_add_0071a0802" n="0071a0802"/><anchor xml:id="beg0071a0802" n="0071a0802"/>adhyātma-bahirdhā-śūnyatā<anchor xml:id="end0071a0802"/></foreign>），與不動並列。內空、外空
<lb n="0071a09" ed="Y"/>、內外空，是從根、境、識的相關中，空於五欲；不動是觀五陰無常、無我，內離我慢。不動修
<lb n="0071a10" ed="Y"/>習成就，就是空住（<foreign xml:lang="pi">suññatā-vihāra</foreign>）的成就。如著空而不得解脫，就稱四禪爲不動。<title level="m">《善星經
<lb n="0071a11" ed="Y"/>》</title>，<title level="m">《不動利益經》</title>等說：不動，無所有，無相爲次第，是諦理的如實觀。如有著而不得解脫的
<lb n="0071a12" ed="Y"/>，生在（四禪），無所有處，無想處⸺非想非非想處（更進而立滅受想定）。在四禪與無所有
<lb n="0071a13" ed="Y"/>處間，本沒有空無邊處，識無邊處的。由於十遍處的修得，依六界的次第進修，而在四禪與無所
<lb n="0071a14" ed="Y"/>有處間，結合空無邊處，識無邊處，而成四禪、四無色定⸺八等至；更加滅受想定，成九次第
<lb n="0071a15" ed="Y"/>等至（定）。總列如下：</p>
<pb n="0072a" ed="Y" xml:id="Y38.0036.0072a"/>
<lb n="0072a01" ed="Y"/><p cb:type="pre" xml:id="pY38p0072a0101">　　　種種想：四禪　：十遍處　　　　：八勝處　　　　　　　　：八解脫　　　　　　　：九次第定
<lb n="0072a02" ed="Y"/>　　　───：───────────：───────────：──────────：───────
<lb n="0072a03" ed="Y"/>　　　欲　　：　　　：　　　　　　　：　　　　　　　　　　　：　　　　　　　　　　：
<lb n="0072a04" ed="Y"/>　　　　　┌：初禪┐：　　　　　　┌：內有色想觀外色少┬──：內有色想觀外色解脫─：初禪
<lb n="0072a05" ed="Y"/>　　　　　│：　　├：──────┤：內有色想觀外色多┘　　：　　　　　　　　　✕：
<lb n="0072a06" ed="Y"/>　　　　　│：二禪┘：　　　　　　│：內無色想觀外色少┬──：內無色想觀外色解脫─：二禪
<lb n="0072a07" ed="Y"/>　　　色─┤：　　　：　　　　　　└：內無色想觀外色多┘　　：　　　　　　　　　　：
<lb n="0072a08" ed="Y"/>　　　　　│：三禪─：───────：───────────：──────────：三禪
<lb n="0072a09" ed="Y"/>　　　　　│：　　┌：地水火風遍處　：　　　　　　　　　　　：　　　　　　　　　　：
<lb n="0072a10" ed="Y"/>　　　不動┴：四禪┴：靑黃赤白遍處─：內無色想觀靑黃等（四）─淨解脫───────：四禪
<lb n="0072a11" ed="Y"/>　　　　　　：　　　　空遍處　　　　：────────────空無邊處解脫────：空無邊處定
<lb n="0072a12" ed="Y"/>　　　　　　：　　　　識遍處　　　　：────────────識無邊處解脫────：識無邊處定
<lb n="0072a13" ed="Y"/>　　　無所有：────────────────────────無所有處解脫────：無所有處定
<lb n="0072a14" ed="Y"/>　　　無相　：───────────┬────────────非想非非想處解脫──：非想非非想處定
<lb n="0072a15" ed="Y"/>　　　　　　：　　　　　　　　　　　└────────────滅受想解脫─────：滅受想定</p>
<pb n="0073a" ed="Y" xml:id="Y38.0036.0073a"/>
<lb n="0073a01" ed="Y"/><p xml:id="pY38p0073a0101">佛法的解脫道，是依止四禪，發眞實慧，離欲而得解脫的。眞實慧依於如實觀：<quote>「無常故苦
<lb n="0073a02" ed="Y"/>，無常苦故無我」</quote>；<quote>「無我無我所」</quote>⸺空，是一貫的不二的正觀。能離一切煩惱，離一切相，
<lb n="0073a03" ed="Y"/>契入超越的寂滅。依於觀慧的加行不同，名爲空，名爲無所有，名爲無相。如止觀相應而實慧成
<lb n="0073a04" ed="Y"/>就，依觀慧立名，名爲空（性）心三昧（<foreign xml:lang="pi">suññatā-cetosamādhi</foreign>），無所有心三昧（<foreign xml:lang="pi"><anchor xml:id="nkr_note_add_0073a0401" n="0073a0401"/><anchor xml:id="beg0073a0401" n="0073a0401"/>ākiñcaññāceto-samādhi<anchor xml:id="end0073a0401"/></foreign>）
<lb n="0073a05" ed="Y"/>，無相心三昧（<foreign xml:lang="x-sa-pi">animitta-cetosamādhi</foreign>）。心三昧，或名心解脫（<foreign xml:lang="sa">cetovimutti</foreign>）。雖因
<lb n="0073a06" ed="Y"/>加行不同而立此三名，而空於一切煩惱，是一致的。其實，加行也有共通處，如<cit><bibl><title level="m">《空大經》</title>說：
<lb n="0073a07" ed="Y"/></bibl><quote>「不作意一切相，內空成就住」</quote><anchor xml:id="nkr_note_orig_0073005" n="0073005"/></cit>。<cit><bibl><title level="m">《不動利益經》</title>說：</bibl><quote>「空於我及我所，是第二無所有處道」</quote></cit>
<lb n="0073a08" ed="Y"/><anchor xml:id="nkr_note_orig_0073006" n="0073006"/>。空與無相，無所有與空，不是明顯的相通嗎！所以能得解脫的眞實慧，雖有不同名稱，到底
<lb n="0073a09" ed="Y"/>都不過是空慧的異名。</p>
<lb n="0073a10" ed="Y"/><p xml:id="pY38p0073a1001">勝解的假想觀，是不能得究竟解脫的，但也有對治煩惱，斷除（部分）煩惱，增強心力的作
<lb n="0073a11" ed="Y"/>用，所以釋尊應用某些方便來敎導弟子。假想觀中，主要是不淨觀，如靑瘀想，膿爛想，骨想等
<lb n="0073a12" ed="Y"/>。障礙出家弟子的猛利煩惱，是淫欲愛，爲了對治貪淫，佛開示不淨觀法門。不淨，與無常、苦
<lb n="0073a13" ed="Y"/>、無我相聯合，成爲四念處（<foreign xml:lang="pi"><anchor xml:id="nkr_note_add_0073a1301" n="0073a1301"/><anchor xml:id="beg0073a1301" n="0073a1301"/>carrāro sati-paṭṭhānā<anchor xml:id="end0073a1301"/></foreign>）。四念處中，觀身不淨是應該先修習的。假
<lb n="0073a14" ed="Y"/>想不淨觀，引起了副作用，由於厭患情緖的深切，有些比丘自殺，或自願爲人所殺，這是經、律
<lb n="0073a15" ed="Y"/>一致記載的<anchor xml:id="nkr_note_orig_0073007" n="0073007"/>。改善不淨觀的修習，一方面，佛又開示入出息念法門；一方面，由不淨觀而轉出
<pb n="0074a" ed="Y" xml:id="Y38.0036.0074a"/>
<lb n="0074a01" ed="Y"/>淨觀。如八解脫的第三解脫，八勝處的後四勝處，十遍處的前八遍處，都是淨觀。不淨觀與淨觀
<lb n="0074a02" ed="Y"/>，都是緣色法的，假想的勝解所成。</p>
<lb n="0074a03" ed="Y"/><p xml:id="pY38p0074a0301">與不淨觀、淨觀有關的，可以提到幾則經文。一、<bibl><title level="m">《雜阿含經》</title><biblScope n="17" type="卷">卷一七</biblScope></bibl><note place="inline">大正<ref target="#vol:2;page:p116c" type="taisho" cRef="T02n0099_p0116c01">二･一一六下</ref></note>說：</p>
<lb n="0074a04" ed="Y"/><quote><p xml:id="pY38p0074a0401">「世尊吿諸比丘：有光界，淨界，無量空入處界，無量識入處界，無所有入處界，非想非
<lb n="0074a05" ed="Y"/>非想入處界，有滅界」。</p></quote>
<lb n="0074a06" ed="Y"/><quote><p xml:id="pY38p0074a0601">「彼光界者，緣闇故可知。淨界，緣不淨故可知」<anchor xml:id="nkr_note_orig_0074008" n="0074008"/>。</p></quote>
<lb n="0074a07" ed="Y"/><p xml:id="pY38p0074a0701">經中立七種界（<foreign xml:lang="x-sa-pi">dhātu</foreign>），在虛空無邊處以前，有光界（<foreign xml:lang="x-sa-pi">ābhā-dhātu</foreign>）、淨界（<foreign xml:lang="sa">subha-dhātu</foreign>）
<lb n="0074a08" ed="Y"/>。光界與淨界，與第二禪名光天，第三禪名淨天的次第相合。禪天的名稱，是與此有關的。依
<lb n="0074a09" ed="Y"/>修觀成就來說，光是觀心中的光明相現前，如勝解而能見白骨流光，就能由不淨而轉淨觀，觀地
<lb n="0074a10" ed="Y"/>、水、火、風、靑、黃、赤、白等。光與淨，都依勝解觀而成就。淨觀的內容，如地等淸淨，是
<lb n="0074a11" ed="Y"/>淸淨的國土相；靑等淸淨，通於器界或衆生的淨色相。勝解淨相，在定中現見淸淨身、土，漸漸
<lb n="0074a12" ed="Y"/>引發了理想中的淸淨土、淸淨身說。</p>
<lb n="0074a13" ed="Y"/><p xml:id="pY38p0074a1301">二、<bibl><title level="m">《中阿含經》</title><ref target="#no:26.73" type="taisho" cRef="T01n0026_p0539b19">（七三）</ref><title level="m">《天經》</title></bibl><note place="inline">大正<ref target="#vol:1;page:p540b" type="taisho" cRef="T01n0026_p0540b01">一･五四〇中</ref>⸺下</note>說：</p>
<lb n="0074a14" ed="Y"/><quote><p xml:id="pY38p0074a1401">「我爲智見極明淨故，便在遠離獨住，心無放逸，修行精勤，……卽得光明，便見形色；
<lb n="0074a15" ed="Y"/>及與彼天共同集會，共相慰勞，有所論說，有所答對；亦知彼天如是姓，如是字，如是生
<pb n="0075a" ed="Y" xml:id="Y38.0036.0075a"/>
<lb n="0075a01" ed="Y"/>；亦知彼天如是食，如是受苦樂；亦知彼天如是長壽，如是久住，如是命盡；亦知彼天作
<lb n="0075a02" ed="Y"/>如是如是業已，死此生彼；亦知彼天（屬）彼彼天中；亦知彼天上，我曾生（其）中，未
<lb n="0075a03" ed="Y"/>曾生（其）中也」。</p></quote>
<lb n="0075a04" ed="Y"/><p xml:id="pY38p0075a0401">此經，巴利藏編入<bibl>《<title level="m">增支部</title>･八集》</bibl>（成立可能遲一些），下接勝處與解脫<anchor xml:id="nkr_note_orig_0075009" n="0075009"/>。得殊勝知
<lb n="0075a05" ed="Y"/>見，是修定四大目的之一。本經的精勤修行，共分八個層次。先勝解光明相，如光相成就，能於
<lb n="0075a06" ed="Y"/>光明中現見色相，色相是（淸淨的）天色相。光明相現前，現見淸淨天色相，與解脫、勝處的淨觀
<lb n="0075a07" ed="Y"/>成就相當。進一步，與諸天集會，互相問答。這樣的定境，使我們想起了，<title level="m">《般舟三昧經》</title>的阿
<lb n="0075a08" ed="Y"/>彌陀佛（<foreign xml:lang="sa"><anchor xml:id="nkr_note_add_0075a0801" n="0075a0801"/><anchor xml:id="beg0075a0801" n="0075a0801"/>Amitābhabuddha<anchor xml:id="end0075a0801"/></foreign>）現前，佛與修行者問答（不但見色相，還聽見聲音）。無著（<foreign xml:lang="sa">Asaṅga</foreign>）
<lb n="0075a09" ed="Y"/>修彌勒（<foreign xml:lang="sa">Maitreya</foreign>）法，上升<name role="" type="person">兜率天</name>（<foreign xml:lang="sa"><anchor xml:id="nkr_note_add_0075a0901" n="0075a0901"/><anchor xml:id="beg0075a0901" n="0075a0901"/>Tuṣita<anchor xml:id="end0075a0901"/></foreign>），見彌勒菩薩，受<title level="m">《瑜伽師地論》</title>。密宗的修習
<lb n="0075a10" ed="Y"/>成就，本尊現前，也能有所開示。原則是一樣的，只是修行者信仰對象不同而已<anchor xml:id="nkr_note_orig_0075010" n="0075010"/>。依<title level="m">《般舟三
<lb n="0075a11" ed="Y"/>昧經》</title>說：所見的不是眞實佛，是自己的定心所現<anchor xml:id="nkr_note_orig_0075011" n="0075011"/>。<cit><bibl><title level="m">《攝大乘論本》</title>說：</bibl><quote>「諸瑜伽師於一物，
<lb n="0075a12" ed="Y"/>種種勝解各不同，種種所見皆得成，故知所取唯有識」</quote><anchor xml:id="nkr_note_orig_0075012" n="0075012"/></cit>。勝解的假想觀，多采多姿，在佛敎的
<lb n="0075a13" ed="Y"/>演進中，急劇的神敎化，也助成了唯心思想的高揚。</p>
<lb n="0075a14" ed="Y"/><p xml:id="pY38p0075a1401">三、<title level="m">《中阿含經》</title>的<title level="m">《有勝天經》</title>，<title level="m">《中部》</title>作<title level="m">《阿那律經》</title><anchor xml:id="nkr_note_orig_0075013" n="0075013"/>。<cit><bibl><title level="m">《有勝天經》</title>說：</bibl><quote>「有三
<lb n="0075a15" ed="Y"/>種天：光天，淨光天，遍淨光天」</quote><anchor xml:id="nkr_note_orig_0075014" n="0075014"/></cit>。這三天，<quote>「因人心勝如（如是不如，勝如卽優劣）故，修
<pb n="0076a" ed="Y" xml:id="Y38.0036.0076a"/>
<lb n="0076a01" ed="Y"/>便有精麤；因修有精麤故，得（至天）人則有勝如」</quote>。不但有差別，每一天的天人，也有勝妙與
<lb n="0076a02" ed="Y"/>不如的。所以有差別，是由於因中的修行，有精麤不同。以光天來說，因中<quote>「意解作光明想成就
<lb n="0076a03" ed="Y"/>遊（成就遊，異譯作具足住），心作光明想極盛」</quote>。然由於勝解的光明想，有大有小，所以<quote>「光天
<lb n="0076a04" ed="Y"/>集在一處，雖身有異而光不異」</quote>。如各<quote>「各散去時，其身旣異，光明亦異」</quote>。淨光天的差別，是
<lb n="0076a05" ed="Y"/>因中<quote>「意解淨光天遍滿成就遊」</quote>，如不再修習，生在淨光天中，就<quote>「不得極寂靜，亦不得盡壽訖
<lb n="0076a06" ed="Y"/>」</quote>。如<quote>「數修數習」</quote>，生天時就能<quote>「得極寂靜，亦得盡壽」</quote>。遍淨光天生在一處，也是有差別的
<lb n="0076a07" ed="Y"/>，那是雖同樣的<quote>「意解遍淨光天遍滿成就遊」</quote>，如<quote>「不極止睡眠，不善息調（調，是掉擧的舊譯
<lb n="0076a08" ed="Y"/>）悔」</quote>，那就<quote>「彼生（天）已，光不極淨」</quote>，如<quote>「極止睡眠，善息調悔」</quote>，<quote>「彼生（天）已，光極
<lb n="0076a09" ed="Y"/>明淨」</quote>。<title level="m">《有勝天經》</title>的三天，<title level="m">《阿那律經》</title>作四天：少光天（<foreign xml:lang="sa">Parittābha-deva</foreign>），無量光天
<lb n="0076a10" ed="Y"/>（<foreign xml:lang="pi">Appamāṇābha-deva</foreign>），雜染光天（<foreign xml:lang="pi"><anchor xml:id="nkr_note_add_0076a1001" n="0076a1001"/><anchor xml:id="beg0076a1001" n="0076a1001"/>Saṅkiliṭṭhābhā-deva<anchor xml:id="end0076a1001"/></foreign>），淸淨光天（<foreign xml:lang="sa">Parisuddhabhā-deva</foreign>）
<lb n="0076a11" ed="Y"/>。少光天與無量光天，與<title level="m">《有勝天經》</title>光天的二類相當。雜染光天與淸淨光天，與<title level="m">《有勝天經》</title>
<lb n="0076a12" ed="Y"/>中，淸淨光天的<quote>「光不極淨」</quote>，<quote>「光極明淨」</quote>二類相當。三天或四天，不外乎光與淨，與七界的
<lb n="0076a13" ed="Y"/>光界、淨界相當。其實，淸淨（色相）是不能離光明的<anchor xml:id="nkr_note_orig_0076015" n="0076015"/>。</p>
<lb n="0076a14" ed="Y"/><p xml:id="pY38p0076a1401">成就四禪而不得解脫的，感得四禪天的果報。四禪諸天的名字，也是漸次成立的。經中常見
<lb n="0076a15" ed="Y"/>的「天、魔、梵」：魔（<foreign xml:lang="x-sa-pi">māra</foreign>）以下有種種天，如超出魔界，就名爲梵天（<foreign xml:lang="x-sa-pi"><anchor xml:id="nkr_note_add_0076a1501" n="0076a1501"/><anchor xml:id="beg0076a1501" n="0076a1501"/>Brahmā<anchor xml:id="end0076a1501"/></foreign>），這是適
<pb n="0077a" ed="Y" xml:id="Y38.0036.0077a"/>
<lb n="0077a01" ed="Y"/>合於印度敎的。佛敎中，欲界以魔天（<name role="" type="person">他化自在天</name>）爲最高，如出魔界，也就是離欲界的禪天，
<lb n="0077a02" ed="Y"/>所以初禪天就名爲梵天。佛弟子修勝解觀，依光明相而現起，所以緣色法而修勝解的，不外乎光
<lb n="0077a03" ed="Y"/>明相與淸淨色相。修此而感報的，也就是光天與淨天，作爲二禪天、三禪天的名字。由於光明相
<lb n="0077a04" ed="Y"/>等有優劣，所以又分每一禪天爲三天（或二天）。但在初期聖典中，四禪天的名字，是梵天，或
<lb n="0077a05" ed="Y"/>梵衆天（<foreign xml:lang="sa"><anchor xml:id="nkr_note_add_0077a0501" n="0077a0501"/><anchor xml:id="beg0077a0501" n="0077a0501"/>Brahmakayik<anchor xml:id="end0077a0501"/>a</foreign>）；光音天（<foreign xml:lang="sa"><anchor xml:id="nkr_note_add_0077a0502" n="0077a0502"/><anchor xml:id="beg0077a0502" n="0077a0502"/>Ābhāsvāra<anchor xml:id="end0077a0502"/></foreign>）；遍淨天（<foreign xml:lang="sa">Subhakiṇhā</foreign>）；<name role="" type="person">廣果天</name>（<foreign xml:lang="sa">Vehapphala</foreign>）
<lb n="0077a06" ed="Y"/>。第四禪只是<name role="" type="person">廣果天</name>，這一名稱，可能初期以此爲最高處，定或依慧得解脫，第四禪是廣大果
<lb n="0077a07" ed="Y"/>吧！佛敎假想觀及如實觀的發達，對於上二界諸天的安立，是有直接關係的。</p>
<lb n="0077a08" ed="Y"/>
<lb n="0077a09" ed="Y"/>
<lb n="0077a10" ed="Y"/>
<lb n="0077a11" ed="Y"/>
<lb n="0077a12" ed="Y"/>
<lb n="0077a13" ed="Y"/>
<lb n="0077a14" ed="Y"/>
<pb n="0078a" ed="Y" xml:id="Y38.0036.0078a"/>
<lb n="0078a01" ed="Y"/>
<lb n="0078a02" ed="Y"/>
<lb n="0078a03" ed="Y"/>
<lb n="0078a04" ed="Y"/>
<lb n="0078a05" ed="Y"/>
<lb n="0078a06" ed="Y"/>
<lb n="0078a07" ed="Y"/>
<lb n="0078a08" ed="Y"/>
<lb n="0078a09" ed="Y"/>
<lb n="0078a10" ed="Y"/>
<lb n="0078a11" ed="Y"/></cb:div></cb:div>
</body>
<back>
<cb:div type="apparatus">
<head>校注</head>
<p>
<app from="#beg0002a0401" to="#end0002a0401"><lem resp="#resp3" wit="#wit.cbeta">Sarvāstivāda</lem><rdg wit="#wit.orig">Sarvāstivādin</rdg></app>
<app from="#beg0002a0601" to="#end0002a0601"><lem resp="#resp3" wit="#wit.cbeta">Mahāsāṃghika</lem><rdg wit="#wit.orig">Mahāsaṃghika</rdg></app>
<app from="#beg0002a1101" to="#end0002a1101"><lem resp="#resp3" wit="#wit.cbeta">Tāmraśāṭīya</lem><rdg wit="#wit.orig">Tāmraśātīya</rdg></app>
<app from="#beg0003a1101" to="#end0003a1101"><lem resp="#resp3" wit="#wit.cbeta">suññagāra</lem><rdg wit="#wit.orig">suññāgāra</rdg></app>
<app from="#beg0003a1102" to="#end0003a1102"><lem resp="#resp3" wit="#wit.cbeta">suññagāra</lem><rdg wit="#wit.orig">suññāgāra </rdg></app>
<app from="#beg0004a0301" to="#end0004a0301"><lem resp="#resp2" wit="#wit.cbeta">裡</lem><rdg wit="#wit.orig">裏</rdg></app>
<app from="#beg0004a0501" to="#end0004a0501"><lem resp="#resp2" wit="#wit.cbeta">啓</lem><rdg wit="#wit.orig">啓</rdg></app>
<app from="#beg0004a0601" to="#end0004a0601"><lem resp="#resp2" wit="#wit.cbeta">裡</lem><rdg wit="#wit.orig">裏</rdg></app>
<app from="#beg0004a1301" to="#end0004a1301"><lem resp="#resp3" wit="#wit.cbeta">śāntivihāra</lem><rdg wit="#wit.orig">santa-vihāra</rdg></app>
<app from="#beg0004a1401" to="#end0004a1401"><lem resp="#resp2" wit="#wit.cbeta">昂</lem><rdg wit="#wit.orig">昻</rdg></app>
<app from="#beg0005a0401" to="#end0005a0401"><lem resp="#resp3" wit="#wit.cbeta">Śāriputra</lem><rdg wit="#wit.orig">Sāriputta</rdg></app>
<app from="#beg0005a0801" to="#end0005a0801"><lem resp="#resp3" wit="#wit.cbeta">Vibhajyavāda</lem><rdg wit="#wit.orig">Vibhajjavādin</rdg></app>
<app from="#beg0007a0501" to="#end0007a0501"><lem resp="#resp3" wit="#wit.cbeta">suññatā cetovimutti</lem><rdg wit="#wit.orig">suññatā-ceto-vimutti</rdg></app>
<app from="#beg0007a0701" to="#end0007a0701"><lem resp="#resp3" wit="#wit.cbeta">akuppā cetovimutti</lem><rdg wit="#wit.orig">akuppā-cetovimutti</rdg></app>
<app from="#beg0007a1001" to="#end0007a1001"><lem resp="#resp3" wit="#wit.cbeta">asaṃskṛta</lem><rdg wit="#wit.orig">asaṁkhata</rdg></app>
<app from="#beg0011a0401" to="#end0011a0401"><lem resp="#resp2" wit="#wit.cbeta">裡</lem><rdg wit="#wit.orig">裏</rdg></app>
<app from="#beg0011a0901" to="#end0011a0901"><lem resp="#resp2" wit="#wit.cbeta">citta-pārisuddhi</lem><rdg wit="#wit.orig">citta-p.</rdg></app>
<app from="#beg0011a1001" to="#end0011a1001"><lem resp="#resp2" wit="#wit.cbeta">diṭṭhi-pārisuddhi</lem><rdg wit="#wit.orig">diṭṭhi-p.</rdg></app>
<app from="#beg0011a1002" to="#end0011a1002"><lem resp="#resp2" wit="#wit.cbeta">vimutti-pārisuddhi</lem><rdg wit="#wit.orig">vimutti-p.</rdg></app>
<app from="#beg0011a1401" to="#end0011a1401"><lem resp="#resp3" wit="#wit.cbeta">śamatha</lem><rdg wit="#wit.orig">samatha</rdg></app>
<app from="#beg0012a1401" to="#end0012a1401"><lem resp="#resp3" wit="#wit.cbeta">appamāṇa</lem><rdg wit="#wit.orig">appamaññāyo</rdg></app>
<app from="#beg0013a0201" to="#end0013a0201"><lem resp="#resp3" wit="#wit.cbeta">citta-ekaggatā</lem><rdg wit="#wit.orig">cittassa-ekaggatā</rdg></app>
<app from="#beg0013a1301" to="#end0013a1301"><lem resp="#resp3" wit="#wit.cbeta">乾<lb n="0013a14" ed="Y"/>達羅迦</lem><rdg wit="#wit.orig">迦<lb n="0013a14" ed="Y"/>尼達拉</rdg></app>
<app from="#beg0013a1401" to="#end0013a1401"><lem resp="#resp3" wit="#wit.cbeta">刪陀迦</lem><rdg wit="#wit.orig">薩尼達迦</rdg></app>
<app from="#beg0014a0701" to="#end0014a0701"><lem resp="#resp3" wit="#wit.cbeta">sammāsaṅkappa</lem><rdg wit="#wit.orig">sammās aṅkappa</rdg></app>
<app from="#beg0014a0801" to="#end0014a0801"><lem resp="#resp3" wit="#wit.cbeta">vīmaṃsā</lem><rdg wit="#wit.orig">vīmaṁsā</rdg></app>
<app from="#beg0015a0701" to="#end0015a0701"><lem resp="#resp3" wit="#wit.cbeta">chadhātuya</lem><rdg wit="#wit.orig">chadhātuyo</rdg></app>
<app from="#beg0015a1201" to="#end0015a1201"><lem resp="#resp2" wit="#wit.cbeta">那麼</lem><rdg wit="#wit.orig">那末</rdg></app>
<app from="#beg0020a1401" to="#end0020a1401"><lem resp="#resp3" wit="#wit.cbeta">Śāriputra</lem><rdg wit="#wit.orig">Sāriputta</rdg></app>
<app from="#beg0021a0201" to="#end0021a0201"><lem resp="#resp2" wit="#wit.cbeta">ākiñcaññā-cetovimutti</lem><rdg wit="#wit.orig">ākiñcaññā-ce.</rdg></app>
<app from="#beg0021a0202" to="#end0021a0202"><lem resp="#resp3" wit="#wit.cbeta">suññatā-cetovimutti</lem><rdg wit="#wit.orig">Suññatā-ce.</rdg></app>
<app from="#beg0021a0203" to="#end0021a0203"><lem resp="#resp2" wit="#wit.cbeta">animitta-cetovimutti</lem><rdg wit="#wit.orig">animitta-ce.</rdg></app>
<app from="#beg0021a0401" to="#end0021a0401"><lem resp="#resp3" wit="#wit.cbeta">catasso-appama-ññāya</lem><rdg wit="#wit.orig">catasso-appama-ññāyo</rdg></app>
<app from="#beg0021a0801" to="#end0021a0801"><lem resp="#resp2" wit="#wit.cbeta">akuppā-cetosamādhi</lem><rdg wit="#wit.orig">akuppā-ce.</rdg></app>
<app from="#beg0024a0501" to="#end0024a0501"><lem resp="#resp2" wit="#wit.cbeta">遍</lem><rdg wit="#wit.orig">徧</rdg></app>
<app from="#beg0024a1201" to="#end0024a1201"><lem resp="#resp3" wit="#wit.cbeta">Sunetra</lem><rdg wit="#wit.orig">Sunetta</rdg></app>
<app from="#beg0024a1301" to="#end0024a1301"><lem resp="#resp3" wit="#wit.cbeta">Mahābrahman</lem><rdg wit="#wit.orig">Mahābrahmā</rdg></app>
<app from="#beg0025a0901" to="#end0025a0901"><lem resp="#resp3" wit="#wit.cbeta">Sarvāstivāda</lem><rdg wit="#wit.orig">Sarvāstivādin</rdg></app>
<app from="#beg0026a0701" to="#end0026a0701"><lem resp="#resp3" wit="#wit.cbeta">Śāriputra</lem><rdg wit="#wit.orig">Sāriputta</rdg></app>
<app from="#beg0030a0701" to="#end0030a0701"><lem resp="#resp3" wit="#wit.cbeta">kāma</lem><rdg wit="#wit.orig">kama</rdg></app>
<app from="#beg0030a0801" to="#end0030a0801"><lem resp="#resp2" wit="#wit.cbeta">裡</lem><rdg wit="#wit.orig">裏</rdg></app>
<app from="#beg0030a1201" to="#end0030a1201"><lem resp="#resp3" wit="#wit.cbeta">Sarvāstivāda</lem><rdg wit="#wit.orig">Sarvās-tivādin</rdg></app>
<app from="#beg0032a1501" to="#end0032a1501"><lem resp="#resp2" wit="#wit.cbeta">裡</lem><rdg wit="#wit.orig">裏</rdg></app>
<app from="#beg0034a1401" to="#end0034a1401"><lem resp="#resp3" wit="#wit.cbeta">animitta-cetovimutti</lem><rdg wit="#wit.orig">animittā-cetovimutti</rdg></app>
<app from="#beg0035a0301" to="#end0035a0301"><lem resp="#resp2" wit="#wit.cbeta">裡</lem><rdg wit="#wit.orig">裏</rdg></app>
<app from="#beg0036a1501" to="#end0036a1501"><lem resp="#resp2" wit="#wit.cbeta">昂</lem><rdg wit="#wit.orig">昻</rdg></app>
<app from="#beg0037a0201" to="#end0037a0201"><lem resp="#resp2" wit="#wit.cbeta">昂</lem><rdg wit="#wit.orig">昻</rdg></app>
<app from="#beg0037a0301" to="#end0037a0301"><lem resp="#resp2" wit="#wit.cbeta">昂</lem><rdg wit="#wit.orig">昻</rdg></app>
<app from="#beg0037a1501" to="#end0037a1501"><lem resp="#resp2" wit="#wit.cbeta">昂</lem><rdg wit="#wit.orig">昻</rdg></app>
<app from="#beg0038a0401" to="#end0038a0401"><lem resp="#resp3" wit="#wit.cbeta">saññavedayita-nirodha-samāpatti</lem><rdg wit="#wit.orig">saññāvedayita-nirodha-samāpatti</rdg></app>
<app from="#beg0039a0201" to="#end0039a0201"><lem resp="#resp3" wit="#wit.cbeta">abhisaññanirodha-sampajāna-samāpatti</lem><rdg wit="#wit.orig">abhisaññā-nirodha-sampajāna-samāpatti</rdg></app>
<app from="#beg0039a0601" to="#end0039a0601"><lem resp="#resp3" wit="#wit.cbeta">Vesālī</lem><rdg wit="#wit.orig">Vesāli</rdg></app>
<app from="#beg0040a0301" to="#end0040a0301"><lem resp="#resp3" wit="#wit.cbeta">Śāriputra</lem><rdg wit="#wit.orig">Sāriputta</rdg></app>
<app from="#beg0041a1201" to="#end0041a1201"><lem resp="#resp3" wit="#wit.cbeta">Sandha-kātyāyana-gotra</lem><rdg wit="#wit.orig">Sandha-kātyāyanagotra</rdg></app>
<app from="#beg0043a0401" to="#end0043a0401"><lem resp="#resp3" wit="#wit.cbeta">眞實</lem><rdg wit="#wit.orig">強梁</rdg></app>
<app from="#beg0043a0901" to="#end0043a0901"><lem resp="#resp2" wit="#wit.cbeta">那麼</lem><rdg wit="#wit.orig">那末</rdg></app>
<app from="#beg0044a0101" to="#end0044a0101"><lem resp="#resp3" wit="#wit.cbeta">samyaktva-niyāma</lem><rdg wit="#wit.orig">samyaktva-nyāma</rdg></app>
<app from="#beg0047a0401" to="#end0047a0401"><lem resp="#resp3" wit="#wit.cbeta">suññatā-vipassanā</lem><rdg wit="#wit.orig">suññata-vipassanā</rdg></app>
<app from="#beg0050a0101" to="#end0050a0101"><lem resp="#resp3" wit="#wit.cbeta">châyatanāni</lem><rdg wit="#wit.orig">cha-āyatanāni</rdg></app>
<app from="#beg0050a0801" to="#end0050a0801"><lem resp="#resp2" wit="#wit.cbeta">ajjhatta-suññatā-manasikāra</lem><rdg wit="#wit.orig">ajjhatta-suññatā-ma.</rdg></app>
<app from="#beg0050a0901" to="#end0050a0901"><lem resp="#resp3" wit="#wit.cbeta">āṇañja-manasikaroti</lem><rdg wit="#wit.orig">āṇañjaṁ-manasikaroti</rdg></app>
<app from="#beg0050a1101" to="#end0050a1101"><lem resp="#resp3" wit="#wit.cbeta">carrāro adhicitta</lem><rdg wit="#wit.orig">cattāro-adhicitta</rdg></app>
<app from="#beg0054a0801" to="#end0054a0801"><lem resp="#resp3" wit="#wit.cbeta">解道<note type="cf1">《無礙解道(第3卷-第4卷)》卷3(CBETA, N44, no. 19, p. 90, a7-9 // PTS.Paṭis.2.178)</note></lem><rdg wit="#wit.orig">道論</rdg></app>
<app from="#beg0055a0401" to="#end0055a0401"><lem resp="#resp2" wit="#wit.cbeta"><title level="m">《大空經》</title>、<title level="m">《小空經》</title></lem><rdg wit="#wit.orig">大、小「空經」</rdg></app>
<app from="#beg0056a1201" to="#end0056a1201"><lem resp="#resp3" wit="#wit.cbeta">citta-samādhi</lem><rdg wit="#wit.orig">cittasamādhi</rdg></app>
<app from="#beg0056a1401" to="#end0056a1401"><lem resp="#resp2" wit="#wit.cbeta">遍</lem><rdg wit="#wit.orig">徧</rdg></app>
<app from="#beg0056a1402" to="#end0056a1402"><lem resp="#resp2" wit="#wit.cbeta">粗</lem><rdg wit="#wit.orig">麤</rdg></app>
<app from="#beg0057a0401" to="#end0057a0401"><lem resp="#resp2" wit="#wit.cbeta">那麼</lem><rdg wit="#wit.orig">那末</rdg></app>
<app from="#beg0057a0601" to="#end0057a0601"><lem resp="#resp3" wit="#wit.cbeta">Sarvāstivāda</lem><rdg wit="#wit.orig">Sarvāstivādin</rdg></app>
<app from="#beg0057a0801" to="#end0057a0801"><lem resp="#resp3" wit="#wit.cbeta">Dharmarakṣa</lem><rdg wit="#wit.orig">Dharmaraksa</rdg></app>
<app from="#beg0057a0802" to="#end0057a0802"><lem resp="#resp2" wit="#wit.cbeta">澀</lem><rdg wit="#wit.orig">澁</rdg></app>
<app from="#beg0059a0201" to="#end0059a0201"><lem resp="#resp3" wit="#wit.cbeta">麁<note type="cf1">《瑜伽師地論》卷87(CBETA, T30, no. 1579, p. 792, a11-12)</note></lem><rdg wit="#wit.orig">麤</rdg></app>
<app from="#beg0059a1201" to="#end0059a1201"><lem resp="#resp3" wit="#wit.cbeta">ariya-dhamma-mudda</lem><rdg wit="#wit.orig">āriya-dhamma-muddā</rdg></app>
<app from="#beg0060a0401" to="#end0060a0401"><lem resp="#resp2" wit="#wit.cbeta">ākiñcanya-samādhi</lem><rdg wit="#wit.orig">ākiñcanya-s.</rdg></app>
<app from="#beg0060a0501" to="#end0060a0501"><lem resp="#resp2" wit="#wit.cbeta">animitta-śūnyatā</lem><rdg wit="#wit.orig">animitta-s.</rdg></app>
<app from="#beg0060a0601" to="#end0060a0601"><lem resp="#resp2" wit="#wit.cbeta">apraṇihita-samādhi</lem><rdg wit="#wit.orig">apraṇihita-s.</rdg></app>
<app from="#beg0060a0602" to="#end0060a0602"><lem resp="#resp3" wit="#wit.cbeta">trīṇiviṃkṣa-mukh-āni</lem><rdg wit="#wit.orig">trīṇi-vimoksa-mukh-āni</rdg></app>
<app from="#beg0060a0701" to="#end0060a0701"><lem resp="#resp2" wit="#wit.cbeta">animitta-sparśa</lem><rdg wit="#wit.orig">animitta-s.</rdg></app>
<app from="#beg0060a0702" to="#end0060a0702"><lem resp="#resp2" wit="#wit.cbeta">ākiñcanya-sparśa</lem><rdg wit="#wit.orig">ākiñcanya-s.</rdg></app>
<app from="#beg0060a0801" to="#end0060a0801"><lem resp="#resp3" wit="#wit.cbeta">anitya-sarva-saṃskārāḥ</lem><rdg wit="#wit.orig">anityāh-sarva-saṃskārāḥ</rdg></app>
<app from="#beg0060a0802" to="#end0060a0802"><lem resp="#resp3" wit="#wit.cbeta">nirātman-sarva-dharmāḥ</lem><rdg wit="#wit.orig">nirātmānaḥ-sarva-dharmāḥ</rdg></app>
<app from="#beg0060a0901" to="#end0060a0901"><lem resp="#resp3" wit="#wit.cbeta">santa-nirvāṇa</lem><rdg wit="#wit.orig">śāntam-nirvāṇam</rdg></app>
<app from="#beg0062a0601" to="#end0062a0601"><lem resp="#resp3" wit="#wit.cbeta">saññavedayita-nirodha</lem><rdg wit="#wit.orig">sañña-vedayita-nirodha</rdg></app>
<app from="#beg0062a1201" to="#end0062a1201"><lem resp="#resp2" wit="#wit.cbeta">中阿含經</lem><rdg wit="#wit.orig">中阿含</rdg></app>
<app from="#beg0067a1001" to="#end0067a1001"><lem resp="#resp2" wit="#wit.cbeta">十</lem><rdg wit="#wit.orig">一〇</rdg></app>
<app from="#beg0068a0401" to="#end0068a0401"><lem resp="#resp3" wit="#wit.cbeta">pañca-phāsurihārā</lem><rdg wit="#wit.orig">pañca-phāsuvihārā</rdg></app>
<app from="#beg0068a1201" to="#end0068a1201"><lem resp="#resp3" wit="#wit.cbeta">svalakṣaṇa-manasikāra</lem><rdg wit="#wit.orig">sva-lakṣaṇa-manaskāra</rdg></app>
<app from="#beg0068a1301" to="#end0068a1301"><lem resp="#resp3" wit="#wit.cbeta">tathatā-manasikāra</lem><rdg wit="#wit.orig">tathātā-manaskāra</rdg></app>
<app from="#beg0069a0201" to="#end0069a0201"><lem resp="#resp3" wit="#wit.cbeta">aṣṭāv-abhibhv-āyatanāni</lem><rdg wit="#wit.orig">aṣṭāv-abhibhv-āyatanāhi</rdg></app>
<app from="#beg0070a1401" to="#end0070a1401"><lem resp="#resp3" wit="#wit.cbeta">viññāṇakasiṇa</lem><rdg wit="#wit.orig">viññā-ṇa-kasiṇa</rdg></app>
<app from="#beg0070a1402" to="#end0070a1402"><lem resp="#resp3" wit="#wit.cbeta">chadhātuya</lem><rdg wit="#wit.orig">chadhātuyo</rdg></app>
<app from="#beg0071a0101" to="#end0071a0101"><lem resp="#resp2" wit="#wit.cbeta">隙</lem><rdg wit="#wit.orig"><g ref="#CB34171">𨻶</g></rdg></app>
<app from="#beg0071a0102" to="#end0071a0102"><lem resp="#resp3" wit="#wit.cbeta">合</lem><rdg wit="#wit.orig">和</rdg></app>
<app from="#beg0071a0801" to="#end0071a0801"><lem resp="#resp2" wit="#wit.cbeta">bahirdhā-śūnyatā</lem><rdg wit="#wit.orig">bahirdhā-ś.</rdg></app>
<app from="#beg0071a0802" to="#end0071a0802"><lem resp="#resp2" wit="#wit.cbeta">adhyātma-bahirdhā-śūnyatā</lem><rdg wit="#wit.orig">adhyātma-bahirdhā-ś.</rdg></app>
<app from="#beg0073a0401" to="#end0073a0401"><lem resp="#resp3" wit="#wit.cbeta">ākiñcaññāceto-samādhi</lem><rdg wit="#wit.orig">ākiñcaññā-ceto-samādhi</rdg></app>
<app from="#beg0073a1301" to="#end0073a1301"><lem resp="#resp3" wit="#wit.cbeta">carrāro sati-paṭṭhānā</lem><rdg wit="#wit.orig">cattāro-sati-paṭṭhānā</rdg></app>
<app from="#beg0075a0801" to="#end0075a0801"><lem resp="#resp3" wit="#wit.cbeta">Amitābhabuddha</lem><rdg wit="#wit.orig">Amita-buddha</rdg></app>
<app from="#beg0075a0901" to="#end0075a0901"><lem resp="#resp3" wit="#wit.cbeta">Tuṣita</lem><rdg wit="#wit.orig">Tusita</rdg></app>
<app from="#beg0076a1001" to="#end0076a1001"><lem resp="#resp3" wit="#wit.cbeta">Saṅkiliṭṭhābhā-deva</lem><rdg wit="#wit.orig">Saṁkiliṭṭhābhā-deva</rdg></app>
<app from="#beg0076a1501" to="#end0076a1501"><lem resp="#resp3" wit="#wit.cbeta">Brahmā</lem><rdg wit="#wit.orig">brahmā</rdg></app>
<app from="#beg0077a0501" to="#end0077a0501"><lem resp="#resp3" wit="#wit.cbeta">Brahmakayik</lem><rdg wit="#wit.orig">Brahmmakāyikā</rdg></app>
<app from="#beg0077a0502" to="#end0077a0502"><lem resp="#resp3" wit="#wit.cbeta">Ābhāsvāra</lem><rdg wit="#wit.orig">Ābhassara</rdg></app>
</p>
</cb:div>
<cb:div type="add-notes">
<head>新增校注</head>
<p>
<note n="0002a0401" resp="#resp2" type="add" rend="hide" target="#nkr_note_add_0002a0401">Sarvāstivāda【CB】，Sarvāstivādin【印順】</note>
<note n="0002a0601" resp="#resp2" type="add" rend="hide" target="#nkr_note_add_0002a0601">Mahāsāṃghika【CB】，Mahāsaṃghika【印順】</note>
<note n="0002a1101" resp="#resp2" type="add" rend="hide" target="#nkr_note_add_0002a1101">Tāmraśāṭīya【CB】，Tāmraśātīya【印順】</note>
<note n="0003a1101" resp="#resp2" type="add" rend="hide" target="#nkr_note_add_0003a1101">suññagāra【CB】，suññāgāra【印順】</note>
<note n="0003a1102" resp="#resp2" type="add" rend="hide" target="#nkr_note_add_0003a1102">suññagāra【CB】，suññāgāra 【印順】</note>
<note n="0004a0301" resp="#resp2" type="add" subtype="規範字詞" rend="hide" target="#nkr_note_add_0004a0301">裡【CB】，裏【印順】</note>
<note n="0004a0501" resp="#resp2" type="add" subtype="規範字詞" rend="hide" target="#nkr_note_add_0004a0501">啓【CB】，啓【印順】</note>
<note n="0004a0601" resp="#resp2" type="add" subtype="規範字詞" rend="hide" target="#nkr_note_add_0004a0601">裡【CB】，裏【印順】</note>
<note n="0004a1301" resp="#resp2" type="add" rend="hide" target="#nkr_note_add_0004a1301">śāntivihāra【CB】，santa-vihāra【印順】</note>
<note n="0004a1401" resp="#resp2" type="add" subtype="規範字詞" rend="hide" target="#nkr_note_add_0004a1401">昂【CB】，昻【印順】</note>
<note n="0005a0401" resp="#resp2" type="add" rend="hide" target="#nkr_note_add_0005a0401">Śāriputra【CB】，Sāriputta【印順】</note>
<note n="0005a0801" resp="#resp2" type="add" rend="hide" target="#nkr_note_add_0005a0801">Vibhajyavāda【CB】，Vibhajjavādin【印順】</note>
<note n="0007a0501" resp="#resp2" type="add" rend="hide" target="#nkr_note_add_0007a0501">suññatā cetovimutti【CB】，suññatā-ceto-vimutti【印順】</note>
<note n="0007a0701" resp="#resp2" type="add" rend="hide" target="#nkr_note_add_0007a0701">akuppā cetovimutti【CB】，akuppā-cetovimutti【印順】</note>
<note n="0007a1001" resp="#resp2" type="add" rend="hide" target="#nkr_note_add_0007a1001">asaṃskṛta【CB】，asaṁkhata【印順】</note>
<note n="0011a0401" resp="#resp2" type="add" subtype="規範字詞" rend="hide" target="#nkr_note_add_0011a0401">裡【CB】，裏【印順】</note>
<note n="0011a0901" resp="#resp2" type="add" subtype="規範字詞" rend="hide" target="#nkr_note_add_0011a0901">citta-pārisuddhi【CB】，citta-p.【印順】</note>
<note n="0011a1001" resp="#resp2" type="add" subtype="規範字詞" rend="hide" target="#nkr_note_add_0011a1001">diṭṭhi-pārisuddhi【CB】，diṭṭhi-p.【印順】</note>
<note n="0011a1002" resp="#resp2" type="add" subtype="規範字詞" rend="hide" target="#nkr_note_add_0011a1002">vimutti-pārisuddhi【CB】，vimutti-p.【印順】</note>
<note n="0011a1401" resp="#resp2" type="add" rend="hide" target="#nkr_note_add_0011a1401">śamatha【CB】，samatha【印順】</note>
<note n="0012a1401" resp="#resp2" type="add" rend="hide" target="#nkr_note_add_0012a1401">appamāṇa【CB】，appamaññāyo【印順】</note>
<note n="0013a0201" resp="#resp2" type="add" rend="hide" target="#nkr_note_add_0013a0201">citta-ekaggatā【CB】，cittassa-ekaggatā【印順】</note>
<note n="0013a1301" resp="#resp2" type="add" rend="hide" target="#nkr_note_add_0013a1301">乾達羅迦【CB】，迦尼達拉【印順】</note>
<note n="0013a1401" resp="#resp2" type="add" rend="hide" target="#nkr_note_add_0013a1401">刪陀迦【CB】，薩尼達迦【印順】</note>
<note n="0014a0701" resp="#resp2" type="add" rend="hide" target="#nkr_note_add_0014a0701">sammāsaṅkappa【CB】，sammās aṅkappa【印順】</note>
<note n="0014a0801" resp="#resp2" type="add" rend="hide" target="#nkr_note_add_0014a0801">vīmaṃsā【CB】，vīmaṁsā【印順】</note>
<note n="0015a0701" resp="#resp2" type="add" rend="hide" target="#nkr_note_add_0015a0701">chadhātuya【CB】，chadhātuyo【印順】</note>
<note n="0015a1201" resp="#resp2" type="add" subtype="規範字詞" rend="hide" target="#nkr_note_add_0015a1201">那麼【CB】，那末【印順】</note>
<note n="0020a1401" resp="#resp2" type="add" rend="hide" target="#nkr_note_add_0020a1401">Śāriputra【CB】，Sāriputta【印順】</note>
<note n="0021a0201" resp="#resp2" type="add" subtype="規範字詞" rend="hide" target="#nkr_note_add_0021a0201">ākiñcaññā-cetovimutti【CB】，ākiñcaññā-ce.【印順】</note>
<note n="0021a0202" resp="#resp2" type="add" rend="hide" target="#nkr_note_add_0021a0202">suññatā-cetovimutti【CB】，Suññatā-ce.【印順】</note>
<note n="0021a0203" resp="#resp2" type="add" subtype="規範字詞" rend="hide" target="#nkr_note_add_0021a0203">animitta-cetovimutti【CB】，animitta-ce.【印順】</note>
<note n="0021a0401" resp="#resp2" type="add" rend="hide" target="#nkr_note_add_0021a0401">catasso-appama-ññāya【CB】，catasso-appama-ññāyo【印順】</note>
<note n="0021a0801" resp="#resp2" type="add" subtype="規範字詞" rend="hide" target="#nkr_note_add_0021a0801">akuppā-cetosamādhi【CB】，akuppā-ce.【印順】</note>
<note n="0024a0501" resp="#resp2" type="add" subtype="規範字詞" rend="hide" target="#nkr_note_add_0024a0501">遍【CB】，徧【印順】</note>
<note n="0024a1201" resp="#resp2" type="add" rend="hide" target="#nkr_note_add_0024a1201">Sunetra【CB】，Sunetta【印順】</note>
<note n="0024a1301" resp="#resp2" type="add" rend="hide" target="#nkr_note_add_0024a1301">Mahābrahman【CB】，Mahābrahmā【印順】</note>
<note n="0025a0901" resp="#resp2" type="add" rend="hide" target="#nkr_note_add_0025a0901">Sarvāstivāda【CB】，Sarvāstivādin【印順】</note>
<note n="0026a0701" resp="#resp2" type="add" rend="hide" target="#nkr_note_add_0026a0701">Śāriputra【CB】，Sāriputta【印順】</note>
<note n="0030a0701" resp="#resp2" type="add" rend="hide" target="#nkr_note_add_0030a0701">kāma【CB】，kama【印順】</note>
<note n="0030a0801" resp="#resp2" type="add" subtype="規範字詞" rend="hide" target="#nkr_note_add_0030a0801">裡【CB】，裏【印順】</note>
<note n="0030a1201" resp="#resp2" type="add" rend="hide" target="#nkr_note_add_0030a1201">Sarvāstivāda【CB】，Sarvās-tivādin【印順】</note>
<note n="0032a1501" resp="#resp2" type="add" subtype="規範字詞" rend="hide" target="#nkr_note_add_0032a1501">裡【CB】，裏【印順】</note>
<note n="0034a1401" resp="#resp2" type="add" rend="hide" target="#nkr_note_add_0034a1401">animitta-cetovimutti【CB】，animittā-cetovimutti【印順】</note>
<note n="0035a0301" resp="#resp2" type="add" subtype="規範字詞" rend="hide" target="#nkr_note_add_0035a0301">裡【CB】，裏【印順】</note>
<note n="0036a1501" resp="#resp2" type="add" subtype="規範字詞" rend="hide" target="#nkr_note_add_0036a1501">昂【CB】，昻【印順】</note>
<note n="0037a0201" resp="#resp2" type="add" subtype="規範字詞" rend="hide" target="#nkr_note_add_0037a0201">昂【CB】，昻【印順】</note>
<note n="0037a0301" resp="#resp2" type="add" subtype="規範字詞" rend="hide" target="#nkr_note_add_0037a0301">昂【CB】，昻【印順】</note>
<note n="0037a1501" resp="#resp2" type="add" subtype="規範字詞" rend="hide" target="#nkr_note_add_0037a1501">昂【CB】，昻【印順】</note>
<note n="0038a0401" resp="#resp2" type="add" rend="hide" target="#nkr_note_add_0038a0401">saññavedayita-nirodha-samāpatti【CB】，saññāvedayita-nirodha-samāpatti【印順】</note>
<note n="0039a0201" resp="#resp2" type="add" rend="hide" target="#nkr_note_add_0039a0201">abhisaññanirodha-sampajāna-samāpatti【CB】，abhisaññā-nirodha-sampajāna-samāpatti【印順】</note>
<note n="0039a0601" resp="#resp2" type="add" rend="hide" target="#nkr_note_add_0039a0601">Vesālī【CB】，Vesāli【印順】</note>
<note n="0040a0301" resp="#resp2" type="add" rend="hide" target="#nkr_note_add_0040a0301">Śāriputra【CB】，Sāriputta【印順】</note>
<note n="0041a1201" resp="#resp2" type="add" rend="hide" target="#nkr_note_add_0041a1201">Sandha-kātyāyana-gotra【CB】，Sandha-kātyāyanagotra【印順】</note>
<note n="0043a0401" resp="#resp2" type="add" rend="hide" target="#nkr_note_add_0043a0401">眞實【CB】，強梁【印順】</note>
<note n="0043a0901" resp="#resp2" type="add" subtype="規範字詞" rend="hide" target="#nkr_note_add_0043a0901">那麼【CB】，那末【印順】</note>
<note n="0044a0101" resp="#resp2" type="add" rend="hide" target="#nkr_note_add_0044a0101">samyaktva-niyāma【CB】，samyaktva-nyāma【印順】</note>
<note n="0047a0401" resp="#resp2" type="add" rend="hide" target="#nkr_note_add_0047a0401">suññatā-vipassanā【CB】，suññata-vipassanā【印順】</note>
<note n="0050a0101" resp="#resp2" type="add" rend="hide" target="#nkr_note_add_0050a0101">châyatanāni【CB】，cha-āyatanāni【印順】</note>
<note n="0050a0801" resp="#resp2" type="add" subtype="規範字詞" rend="hide" target="#nkr_note_add_0050a0801">ajjhatta-suññatā-manasikāra【CB】，ajjhatta-suññatā-ma.【印順】</note>
<note n="0050a0901" resp="#resp2" type="add" rend="hide" target="#nkr_note_add_0050a0901">āṇañja-manasikaroti【CB】，āṇañjaṁ-manasikaroti【印順】</note>
<note n="0050a1101" resp="#resp2" type="add" rend="hide" target="#nkr_note_add_0050a1101">carrāro adhicitta【CB】，cattāro-adhicitta【印順】</note>
<note n="0054a0801" resp="#resp2" type="add" rend="hide" target="#nkr_note_add_0054a0801">解道【CB】，道論【印順】</note>
<note n="0055a0401" resp="#resp2" type="add" subtype="規範字詞" rend="hide" target="#nkr_note_add_0055a0401"><title level="m">大空經</title><title level="m">小空經</title>【CB】，大小空經【印順】</note>
<note n="0056a1201" resp="#resp2" type="add" rend="hide" target="#nkr_note_add_0056a1201">citta-samādhi【CB】，cittasamādhi【印順】</note>
<note n="0056a1401" resp="#resp2" type="add" subtype="規範字詞" rend="hide" target="#nkr_note_add_0056a1401">遍【CB】，徧【印順】</note>
<note n="0056a1402" resp="#resp2" type="add" subtype="規範字詞" rend="hide" target="#nkr_note_add_0056a1402">粗【CB】，麤【印順】</note>
<note n="0057a0401" resp="#resp2" type="add" subtype="規範字詞" rend="hide" target="#nkr_note_add_0057a0401">那麼【CB】，那末【印順】</note>
<note n="0057a0601" resp="#resp2" type="add" rend="hide" target="#nkr_note_add_0057a0601">Sarvāstivāda【CB】，Sarvāstivādin【印順】</note>
<note n="0057a0801" resp="#resp2" type="add" rend="hide" target="#nkr_note_add_0057a0801">Dharmarakṣa【CB】，Dharmaraksa【印順】</note>
<note n="0057a0802" resp="#resp2" type="add" subtype="規範字詞" rend="hide" target="#nkr_note_add_0057a0802">澀【CB】，澁【印順】</note>
<note n="0059a0201" resp="#resp2" type="add" rend="hide" target="#nkr_note_add_0059a0201">麁【CB】，麤【印順】</note>
<note n="0059a1201" resp="#resp2" type="add" rend="hide" target="#nkr_note_add_0059a1201">ariya-dhamma-mudda【CB】，āriya-dhamma-muddā【印順】</note>
<note n="0060a0401" resp="#resp2" type="add" subtype="規範字詞" rend="hide" target="#nkr_note_add_0060a0401">ākiñcanya-samādhi【CB】，ākiñcanya-s.【印順】</note>
<note n="0060a0501" resp="#resp2" type="add" subtype="規範字詞" rend="hide" target="#nkr_note_add_0060a0501">animitta-śūnyatā【CB】，animitta-s.【印順】</note>
<note n="0060a0601" resp="#resp2" type="add" subtype="規範字詞" rend="hide" target="#nkr_note_add_0060a0601">apraṇihita-samādhi【CB】，apraṇihita-s.【印順】</note>
<note n="0060a0602" resp="#resp2" type="add" rend="hide" target="#nkr_note_add_0060a0602">trīṇiviṃkṣa-mukh-āni【CB】，trīṇi-vimoksa-mukh-āni【印順】</note>
<note n="0060a0701" resp="#resp2" type="add" subtype="規範字詞" rend="hide" target="#nkr_note_add_0060a0701">animitta-sparśa【CB】，animitta-s.【印順】</note>
<note n="0060a0702" resp="#resp2" type="add" subtype="規範字詞" rend="hide" target="#nkr_note_add_0060a0702">ākiñcanya-sparśa【CB】，ākiñcanya-s.【印順】</note>
<note n="0060a0801" resp="#resp2" type="add" rend="hide" target="#nkr_note_add_0060a0801">anitya-sarva-saṃskārāḥ【CB】，anityāh-sarva-saṃskārāḥ【印順】</note>
<note n="0060a0802" resp="#resp2" type="add" rend="hide" target="#nkr_note_add_0060a0802">nirātman-sarva-dharmāḥ【CB】，nirātmānaḥ-sarva-dharmāḥ【印順】</note>
<note n="0060a0901" resp="#resp2" type="add" rend="hide" target="#nkr_note_add_0060a0901">santa-nirvāṇa【CB】，śāntam-nirvāṇam【印順】</note>
<note n="0062a0601" resp="#resp2" type="add" rend="hide" target="#nkr_note_add_0062a0601">saññavedayita-nirodha【CB】，sañña-vedayita-nirodha【印順】</note>
<note n="0062a1201" resp="#resp2" type="add" subtype="規範字詞" rend="hide" target="#nkr_note_add_0062a1201">中阿含經【CB】，中阿含【印順】</note>
<note n="0067a1001" resp="#resp2" type="add" subtype="規範字詞" rend="hide" target="#nkr_note_add_0067a1001">十【CB】，一〇【印順】</note>
<note n="0068a0401" resp="#resp2" type="add" rend="hide" target="#nkr_note_add_0068a0401">pañca-phāsurihārā【CB】，pañca-phāsuvihārā【印順】</note>
<note n="0068a1201" resp="#resp2" type="add" rend="hide" target="#nkr_note_add_0068a1201">svalakṣaṇa-manasikāra【CB】，sva-lakṣaṇa-manaskāra【印順】</note>
<note n="0068a1301" resp="#resp2" type="add" rend="hide" target="#nkr_note_add_0068a1301">tathatā-manasikāra【CB】，tathātā-manaskāra【印順】</note>
<note n="0069a0201" resp="#resp2" type="add" rend="hide" target="#nkr_note_add_0069a0201">aṣṭāv-abhibhv-āyatanāni【CB】，aṣṭāv-abhibhv-āyatanāhi【印順】</note>
<note n="0070a1401" resp="#resp2" type="add" rend="hide" target="#nkr_note_add_0070a1401">viññāṇakasiṇa【CB】，viññā-ṇa-kasiṇa【印順】</note>
<note n="0070a1402" resp="#resp2" type="add" rend="hide" target="#nkr_note_add_0070a1402">chadhātuya【CB】，chadhātuyo【印順】</note>
<note n="0071a0101" resp="#resp2" type="add" subtype="規範字詞" rend="hide" target="#nkr_note_add_0071a0101">隙【CB】，<g ref="#CB34171">𨻶</g>【印順】</note>
<note n="0071a0102" resp="#resp2" type="add" rend="hide" target="#nkr_note_add_0071a0102">合【CB】，和【印順】</note>
<note n="0071a0801" resp="#resp2" type="add" subtype="規範字詞" rend="hide" target="#nkr_note_add_0071a0801">bahirdhā-śūnyatā【CB】，bahirdhā-ś.【印順】</note>
<note n="0071a0802" resp="#resp2" type="add" subtype="規範字詞" rend="hide" target="#nkr_note_add_0071a0802">adhyātma-bahirdhā-śūnyatā【CB】，adhyātma-bahirdhā-ś.【印順】</note>
<note n="0073a0401" resp="#resp2" type="add" rend="hide" target="#nkr_note_add_0073a0401">ākiñcaññāceto-samādhi【CB】，ākiñcaññā-ceto-samādhi【印順】</note>
<note n="0073a1301" resp="#resp2" type="add" rend="hide" target="#nkr_note_add_0073a1301">carrāro sati-paṭṭhānā【CB】，cattāro-sati-paṭṭhānā【印順】</note>
<note n="0075a0801" resp="#resp2" type="add" rend="hide" target="#nkr_note_add_0075a0801">Amitābhabuddha【CB】，Amita-buddha【印順】</note>
<note n="0075a0901" resp="#resp2" type="add" rend="hide" target="#nkr_note_add_0075a0901">Tuṣita【CB】，Tusita【印順】</note>
<note n="0076a1001" resp="#resp2" type="add" rend="hide" target="#nkr_note_add_0076a1001">Saṅkiliṭṭhābhā-deva【CB】，Saṁkiliṭṭhābhā-deva【印順】</note>
<note n="0076a1501" resp="#resp2" type="add" rend="hide" target="#nkr_note_add_0076a1501">Brahmā【CB】，brahmā【印順】</note>
<note n="0077a0501" resp="#resp2" type="add" rend="hide" target="#nkr_note_add_0077a0501">Brahmakayik【CB】，Brahmmakāyikā【印順】</note>
<note n="0077a0502" resp="#resp2" type="add" rend="hide" target="#nkr_note_add_0077a0502">Ābhāsvāra【CB】，Ābhassara【印順】</note>
</p>
</cb:div>
<cb:div type="zhengwen-notes">
<head>正聞出版社 校注</head>
<p>
<note n="0031008" resp="#resp3" type="mod" target="#nkr_note_mod_0031008"><bibl><title level="m">《中阿含經》</title><ref target="#no:26.75" type="taisho" cRef="T01n0026_p0542b03">（七五）</ref><title level="m">《淨不動道經》</title></bibl>（大正<ref target="#vol:1;page:p542c" type="taisho" cRef="T01n0026_p0542c01">一･五四二下</ref>）。</note>
<note n="0052012" resp="#resp3" type="mod" target="#nkr_note_mod_0052012"><bibl><title level="m">《雜阿含經》</title><biblScope n="9" type="卷">卷九</biblScope></bibl>（大正<ref target="#vol:2;page:p57b" type="taisho" cRef="T02n0099_p0057b01">二･五七中</ref>）。</note>
</p>
</cb:div>
<cb:div type="yinshun-notes">
<head>印順法師全集 校注</head>
<p>
<note n="0003001" resp="#resp4" type="orig" target="#nkr_note_orig_0003001">詳見拙作<bibl><title level="m">《原始佛敎聖典之集成》</title><ref target="#vol:35;page:p629" type="yinshun" cRef="Y35n0033_p0629a01">（九）<title level="a">〈原始集成之相應敎〉</title></ref></bibl>。</note>
<note n="0003002" resp="#resp4" type="orig" target="#nkr_note_orig_0003002"><bibl><title level="m">《雜阿含經》</title><biblScope n="29" type="卷">卷二九</biblScope></bibl>（大正<ref target="#vol:2;page:p206a" type="taisho" cRef="T02n0099_p0206a01">二･二〇六上</ref>）。</note>
<note n="0003003" resp="#resp4" type="orig" target="#nkr_note_orig_0003003"><bibl><title level="m">《相應部》</title>（四）<title level="a">〈惡魔相應〉</title></bibl>（南傳一二･一八一⸺一八二）。<bibl><title level="m">《雜阿含經》</title><biblScope n="39" type="卷">卷三九</biblScope></bibl>（大正<ref target="#vol:2;page:p285b" type="taisho" cRef="T02n0099_p0285b01">二･二八五中</ref>）。</note>
<note n="0003004" resp="#resp4" type="orig" target="#nkr_note_orig_0003004">參閱<bibl>早島鏡正<title level="m">《初期佛敎與社會生活》</title><biblScope n="253" type="pp">（二五三）</biblScope></bibl>。</note>
<note n="0004005" resp="#resp4" type="orig" target="#nkr_note_orig_0004005"><bibl><title level="m">《長阿含經》</title><ref target="#no:1.15" type="taisho" cRef="T01n0001_p0066a09">（一五）</ref><title level="m">《阿<g ref="#CB00145">㝹</g>夷經》</title></bibl>（大正<ref target="#vol:1;page:p69b" type="taisho" cRef="T01n0001_p0069b01">一･六九中</ref>）。</note>
<note n="0004006" resp="#resp4" type="orig" target="#nkr_note_orig_0004006"><bibl><title level="m">《長部》</title>（二三）<title level="m">《弊宿經》</title></bibl>（南傳七･四〇六⸺四〇八）。<bibl><title level="m">《中阿含經》</title><ref target="#no:26.71" type="taisho" cRef="T01n0026_p0525a10">（七一）</ref><title level="m">《蜱肆王經》</title></bibl>（大正<ref target="#vol:1;page:p532a" type="taisho" cRef="T01n0026_p0532a01">一･五三二上</ref>）。</note>
<note n="0004007" resp="#resp4" type="orig" target="#nkr_note_orig_0004007"><bibl><title level="m">《長阿含經》</title><ref target="#no:1.15" type="taisho" cRef="T01n0001_p0066a09">（一五）</ref><title level="m">《阿<g ref="#CB00145">㝹</g>夷經》</title></bibl>（大正<ref target="#vol:1;page:p69b" type="taisho" cRef="T01n0001_p0069b01">一･六九中</ref>）。</note>
<note n="0004008" resp="#resp4" type="orig" target="#nkr_note_orig_0004008"><bibl><title level="m">《雜阿含經》</title><biblScope n="39" type="卷">卷三九</biblScope></bibl>（大正<ref target="#vol:2;page:p285b" type="taisho" cRef="T02n0099_p0285b01">二･二八五中</ref>）。又卷四四（大正<ref target="#vol:2;page:p318b" type="taisho" cRef="T02n0099_p0318b01">二･三一八中</ref>）。</note>
<note n="0005009" resp="#resp4" type="orig" target="#nkr_note_orig_0005009"><bibl><title level="m">《中部》</title>（一五一）<title level="m">《乞食淸淨經》</title></bibl>（南傳一一下･四二六）。</note>
<note n="0005010" resp="#resp4" type="orig" target="#nkr_note_orig_0005010"><bibl><title level="m">《瑜伽師地論》</title><biblScope n="90" type="卷">卷九〇</biblScope></bibl>（大正<ref target="#vol:30;page:p812b" type="taisho" cRef="T30n1579_p0812b01">三〇･八一二中</ref>）。</note>
<note n="0005011" resp="#resp4" type="orig" target="#nkr_note_orig_0005011"><bibl>《<title level="m">赤銅鍱律</title>･<title level="a">小品</title>》</bibl>（南傳四･四五四）。<bibl><title level="m">《彌沙塞部和醯五分律》</title><biblScope n="30" type="卷">卷三〇</biblScope></bibl>（大正<ref target="#vol:22;page:p193c" type="taisho" cRef="T22n1421_p0193c01">二二･一九三下</ref>）。<bibl><title level="m">《四分律》</title><biblScope n="54" type="卷">卷五四</biblScope></bibl>（大正<ref target="#vol:22;page:p970c" type="taisho" cRef="T22n1428_p0970c01">二二･九七〇下</ref>）。<bibl><title level="m">《十誦律》</title><biblScope n="60" type="卷">卷六〇</biblScope></bibl>（大正<ref target="#vol:23;page:p453a" type="taisho" cRef="T23n1435_p0453a01">二三･四五三上</ref>）。</note>
<note n="0005012" resp="#resp4" type="orig" target="#nkr_note_orig_0005012">「愛念染著」，<cit><bibl><title level="m">《中部》</title>（一五一）<title level="m">《乞食淸淨經》</title>作：</bibl><quote>「心欲或貪或恚或癡或瞋」</quote></cit>（南傳一一下･四二六⸺四二八）。</note>
<note n="0006013" resp="#resp4" type="orig" target="#nkr_note_orig_0006013"><bibl><title level="m">《經集》</title>（四）<title level="a">〈義品〉</title></bibl>（南傳二四･三二七）。<bibl><title level="m">《佛說義足經》</title><biblScope n="上" type="卷">卷上</biblScope></bibl>（大正<ref target="#vol:4;page:p180b" type="taisho" cRef="T04n0198_p0180b01">四･一八〇中</ref>）。</note>
<note n="0006014" resp="#resp4" type="orig" target="#nkr_note_orig_0006014"><bibl><title level="m">《相應部》</title>（二二）<title level="a">〈蘊相應〉</title></bibl>（南傳一四･一六⸺一七）。<bibl><title level="m">《雜阿含經》</title><biblScope n="20" type="卷">卷二〇</biblScope></bibl>（大正<ref target="#vol:2;page:p144c" type="taisho" cRef="T02n0099_p0144c01">二･一四四下</ref>）。</note>
<note n="0006015" resp="#resp4" type="orig" target="#nkr_note_orig_0006015"><bibl><title level="m">《經集》</title>（五）<title level="a">〈彼岸道品〉</title></bibl>（南傳二四･四二五）。</note>
<note n="0007016" resp="#resp4" type="orig" target="#nkr_note_orig_0007016"><bibl><title level="m">《相應部》</title>（三五）<title level="a">〈六處相應〉</title></bibl>（南傳一五･八三⸺八四）。<cit><bibl><title level="m">《雜阿含經》</title><biblScope n="9" type="卷">卷九</biblScope>說：</bibl><quote>「危脆敗壞，是名世間」</quote></cit>（大正<ref target="#vol:2;page:p56b" type="taisho" cRef="T02n0099_p0056b01">二･五六中</ref>）。</note>
<note n="0007017" resp="#resp4" type="orig" target="#nkr_note_orig_0007017"><bibl><title level="m">《相應部》</title>（四一）<title level="a">〈質多相應〉</title></bibl>（南傳一五･四五〇⸺四五三）。<bibl><title level="m">《雜阿含經》</title><biblScope n="21" type="卷">卷二一</biblScope></bibl>（大正<ref target="#vol:2;page:p149c" type="taisho" cRef="T02n0099_p0149c01">二･一四九下</ref>⸺一五〇上）。</note>
<note n="0007018" resp="#resp4" type="orig" target="#nkr_note_orig_0007018"><bibl><title level="m">《相應部》</title>（四三）<title level="a">〈無爲相應〉</title></bibl>（南傳一六上･七七）。<bibl><title level="m">《雜阿含經》</title><biblScope n="31" type="卷">卷三一</biblScope></bibl>（大正<ref target="#vol:2;page:p224b" type="taisho" cRef="T02n0099_p0224b01">二･二二四中</ref>）。</note>
<note n="0008019" resp="#resp4" type="orig" target="#nkr_note_orig_0008019"><bibl><title level="m">《相應部》</title>（二〇）<title level="a">〈譬喩相應〉</title></bibl>（南傳一三･三九五）。又（五五）<title level="a">〈預流相應〉</title>（南傳一六下･三一九）。</note>
<note n="0008020" resp="#resp4" type="orig" target="#nkr_note_orig_0008020"><bibl><title level="m">《中阿含經》</title><ref target="#no:26.97" type="taisho" cRef="T01n0026_p0578b07">（九七）</ref><title level="m">《大因經》</title></bibl>（大正<ref target="#vol:1;page:p578b" type="taisho" cRef="T01n0026_p0578b01">一･五七八中</ref>）。<bibl><title level="m">《長阿含經》</title><ref target="#no:1.13" type="taisho" cRef="T01n0001_p0060a28">（一三）</ref><title level="m">《大緣方便經》</title></bibl>，<bibl><title level="m">《長部》</title>（一五）<title level="m">《大緣經》</title></bibl>，大同。</note>
<note n="0008021" resp="#resp4" type="orig" target="#nkr_note_orig_0008021"><bibl><title level="m">《相應部》</title>（六）<title level="a">〈梵天相應〉</title></bibl>（南傳一二･二三四）。<bibl><title level="m">《中部》</title>（二六）<title level="m">《聖求經》</title></bibl>（南傳九･三〇一）。</note>
<note n="0008022" resp="#resp4" type="orig" target="#nkr_note_orig_0008022"><bibl><title level="m">《雜阿含經》</title><biblScope n="12" type="卷">卷一二</biblScope></bibl>（大正<ref target="#vol:2;page:p83c" type="taisho" cRef="T02n0099_p0083c01">二･八三下</ref>）。又卷四七說：<quote>「如來所說修多羅，甚深，明照，空相應隨順緣起法」</quote>（大正<ref target="#vol:2;page:p345b" type="taisho" cRef="T02n0099_p0345b01">二･三四五中</ref>）。</note>
<note n="0011001" resp="#resp4" type="orig" target="#nkr_note_orig_0011001">唯有分別論者，於三十七道品外，加四聖種，立四十一道品，見<bibl><title level="m">《阿毘達磨大毘婆沙論》</title><biblScope n="96" type="卷">卷九六</biblScope></bibl>（大正<ref target="#vol:27;page:p499a" type="taisho" cRef="T27n1545_p0499a01">二七･四九九上</ref>）。</note>
<note n="0011002" resp="#resp4" type="orig" target="#nkr_note_orig_0011002"><bibl><title level="m">《長部》</title>（一六）<title level="m">《大般涅槃經》</title></bibl>（南傳七･一〇三）。<bibl><title level="m">《長阿含經》</title>（二）<title level="m">《遊行經》</title></bibl>（大正<ref target="#vol:1;page:p17b" type="taisho" cRef="T01n0001_p0017b01">一･一七中</ref>）。</note>
<note n="0011003" resp="#resp4" type="orig" target="#nkr_note_orig_0011003"><bibl><title level="m">《雜阿含經》</title><biblScope n="21" type="卷">卷二一</biblScope></bibl>（大正<ref target="#vol:2;page:p148c" type="taisho" cRef="T02n0099_p0148c01">二･一四八下</ref>⸺<ref target="#vol:2;page:p149a" type="taisho" cRef="T02n0099_p0149a01">一四九上</ref>）。<bibl>《<title level="m">增支部</title>･四集》</bibl>（南傳一八･三四二⸺三四四）。</note>
<note n="0011004" resp="#resp4" type="orig" target="#nkr_note_orig_0011004"><title level="m">《論事》</title>（南傳五八･三九七⸺三九九）。</note>
<note n="0012005" resp="#resp4" type="orig" target="#nkr_note_orig_0012005"><bibl>《<title level="m">增支部</title>･四集》</bibl>（南傳一八･二七六）。<bibl><title level="m">《雜阿含經》</title><biblScope n="21" type="卷">卷二一</biblScope></bibl>（大正<ref target="#vol:2;page:p146c" type="taisho" cRef="T02n0099_p0146c01">二･一四六下</ref>⸺<ref target="#vol:2;page:p147a" type="taisho" cRef="T02n0099_p0147a01">一四七上</ref>）。</note>
<note n="0012006" resp="#resp4" type="orig" target="#nkr_note_orig_0012006"><bibl><title level="m">《阿毘達磨大毘婆沙論》</title><biblScope n="134" type="卷">卷一三四</biblScope></bibl>（大正<ref target="#vol:27;page:p693b" type="taisho" cRef="T27n1545_p0693b01">二七･六九三中</ref>）。</note>
<note n="0013007" resp="#resp4" type="orig" target="#nkr_note_orig_0013007"><bibl><title level="m">《相應部》</title>（四五）<title level="a">〈道相應〉</title></bibl>（南傳一六上･一五三⸺一五四）。<bibl><title level="m">《中部》</title>（一四一）<title level="m">《諦分別經》</title></bibl>（南傳一一下･三五五）。</note>
<note n="0013008" resp="#resp4" type="orig" target="#nkr_note_orig_0013008"><bibl><title level="m">《雜阿含經》</title><biblScope n="27" type="卷">卷二七</biblScope></bibl>（大正<ref target="#vol:2;page:p193a" type="taisho" cRef="T02n0099_p0193a01">二･一九三上</ref>）。</note>
<note n="0013009" resp="#resp4" type="orig" target="#nkr_note_orig_0013009"><bibl><title level="m">《相應部》</title>（四八）<title level="a">〈根相應〉</title></bibl>（南傳一六下･一〇）。<bibl><title level="m">《雜阿含經》</title><biblScope n="26" type="卷">卷二六</biblScope></bibl>（大正<ref target="#vol:2;page:p183b" type="taisho" cRef="T02n0099_p0183b01">二･一八三中</ref>、<ref target="#vol:2;page:p184a" type="taisho" cRef="T02n0099_p0184a01">一八四上</ref>）。</note>
<note n="0013010" resp="#resp4" type="orig" target="#nkr_note_orig_0013010"><bibl><title level="m">《雜阿含經》</title><biblScope n="26" type="卷">卷二六</biblScope></bibl>（大正<ref target="#vol:2;page:p185c" type="taisho" cRef="T02n0099_p0185c01">二･一八五下</ref>、<ref target="#vol:2;page:p188a" type="taisho" cRef="T02n0099_p0188a01">一八八上</ref>、<ref target="#vol:2;page:p188c" type="taisho" cRef="T02n0099_p0188c01">一八八下</ref>）。<bibl>《<title level="m">增支部</title>･五集》</bibl>（南傳一九･一五⸺一六）。</note>
<note n="0013011" resp="#resp4" type="orig" target="#nkr_note_orig_0013011"><bibl><title level="m">《相應部》</title>（三六）<title level="a">〈受相應〉</title></bibl>（南傳一五･三三六⸺三三七）。</note>
<note n="0014012" resp="#resp4" type="orig" target="#nkr_note_orig_0014012"><bibl><title level="m">《相應部》</title>（一二）<title level="a">〈因緣相應〉</title></bibl>（南傳一三･四二）；又<title level="a">〈諦相應〉</title>（南傳一六下･三六〇）。<bibl><title level="m">《雜阿含經》</title><biblScope n="8" type="卷">卷八</biblScope></bibl>（大正<ref target="#vol:2;page:p55b" type="taisho" cRef="T02n0099_p0055b01">二･五五中</ref>）。</note>
<note n="0014013" resp="#resp4" type="orig" target="#nkr_note_orig_0014013"><bibl><title level="m">《雜阿含經》</title><biblScope n="26" type="卷">卷二六</biblScope></bibl>（大正<ref target="#vol:2;page:p183b" type="taisho" cRef="T02n0099_p0183b01">二･一八三中</ref>）。<bibl><title level="m">《相應部》</title>（四八）<title level="a">〈根相應〉</title></bibl>（南傳一六下･五七）。</note>
<note n="0014014" resp="#resp4" type="orig" target="#nkr_note_orig_0014014"><bibl><title level="m">《雜阿含經》</title><biblScope n="9" type="卷">卷九</biblScope></bibl>（大正<ref target="#vol:2;page:p60c" type="taisho" cRef="T02n0099_p0060c01">二･六〇下</ref>）。</note>
<note n="0015015" resp="#resp4" type="orig" target="#nkr_note_orig_0015015"><bibl><title level="m">《雜阿含經》</title><biblScope n="14" type="卷">卷一四</biblScope></bibl>（大正<ref target="#vol:2;page:p93c" type="taisho" cRef="T02n0099_p0093c01">二･九三下</ref>）。<bibl><title level="m">《相應部》</title>（一二）<title level="a">〈因緣相應〉</title></bibl>（南傳一三･五五）。</note>
<note n="0015016" resp="#resp4" type="orig" target="#nkr_note_orig_0015016"><bibl><title level="m">《雜阿含經》</title><biblScope n="2" type="卷">卷二</biblScope></bibl>（大正<ref target="#vol:2;page:p12c" type="taisho" cRef="T02n0099_p0012c01">二･一二下</ref>）。</note>
<note n="0016017" resp="#resp4" type="orig" target="#nkr_note_orig_0016017"><bibl><title level="m">《相應部》</title>（五六）<title level="a">〈諦相應〉</title></bibl>（南傳一六下･三四一）。<bibl><title level="m">《瑜伽師地論》</title><biblScope n="95" type="卷">卷九五</biblScope></bibl>（大正<ref target="#vol:30;page:p843b" type="taisho" cRef="T30n1579_p0843b01">三〇･八四三中</ref>）。</note>
<note n="0016018" resp="#resp4" type="orig" target="#nkr_note_orig_0016018">遍知，是知而能斷的，所以古立「智遍知」、「斷遍知」⸺二遍知。</note>
<note n="0017019" resp="#resp4" type="orig" target="#nkr_note_orig_0017019">無我我所，<title level="m">《雜阿含經》</title>每作三句：非是我，非異我，非相在（如色在我中，我在色中）。<title level="m">《相應部》</title>也作三句：非我所，非我，非我的我。</note>
<note n="0017020" resp="#resp4" type="orig" target="#nkr_note_orig_0017020">如<bibl><title level="m">《雜阿含經》</title><biblScope n="10" type="卷">卷一〇</biblScope></bibl>（大正<ref target="#vol:2;page:p65b" type="taisho" cRef="T02n0099_p0065b01">二･六五中</ref>）。</note>
<note n="0017021" resp="#resp4" type="orig" target="#nkr_note_orig_0017021"><bibl><title level="m">《相應部》</title>（二二）<title level="a">〈蘊相應〉</title></bibl>（南傳一四･二六二）。</note>
<note n="0017022" resp="#resp4" type="orig" target="#nkr_note_orig_0017022"><bibl><title level="m">《中部》</title>（六四）<title level="m">《摩羅迦大經》</title></bibl>（南傳一〇･二三七⸺二三八）；<bibl>《<title level="m">增支部</title>･四集》</bibl>（南傳一八･二二六）等。</note>
<note n="0018023" resp="#resp4" type="orig" target="#nkr_note_orig_0018023">拙作<bibl><title level="s">《妙雲集》</title><biblScope n="11" type="vol">（一一）</biblScope><title level="m">《性空學探源》</title></bibl>（<ref target="#vol:11;page:p33" type="yinshun" cRef="Y11n0011_p0033a01">三三</ref>）。</note>
<note n="0020001" resp="#resp4" type="orig" target="#nkr_note_orig_0020001"><bibl><title level="m">《相應部》</title>（四一）<title level="a">〈質多相應〉</title></bibl>（南傳一五･四五〇⸺四五二）。參閱注(4)。</note>
<note n="0021002" resp="#resp4" type="orig" target="#nkr_note_orig_0021002"><bibl><title level="m">《中部》</title>（四三）<title level="m">《有明大經》</title></bibl>，與<bibl><title level="m">《中阿含經》</title><ref target="#no:26.211" type="taisho" cRef="T01n0026_p0790b08">（二一一）</ref><title level="m">《大拘絺羅經》</title></bibl>相當，但<title level="m">《中含》</title>沒有這部分問答。</note>
<note n="0021003" resp="#resp4" type="orig" target="#nkr_note_orig_0021003"><cit><bibl><title level="m">《瑜伽師地論》</title>卷<biblScope n="87" type="卷">八七</biblScope>說：</bibl><quote>「當知此中極鄙穢義，是所有義」</quote></cit>（大正<ref target="#vol:30;page:p792a" type="taisho" cRef="T30n1579_p0792a01">三〇･七九二上</ref>）。</note>
<note n="0022004" resp="#resp4" type="orig" target="#nkr_note_orig_0022004"><cit><bibl><title level="m">《阿毘達磨大毘婆沙論》</title><biblScope n="105" type="卷">卷一〇五</biblScope>說：</bibl><quote>「大德瞿達多！當知貪欲、瞋恚、愚癡是相，有不動心解脫，是最勝無相」</quote></cit>（大正<ref target="#vol:27;page:p542a" type="taisho" cRef="T27n1545_p0542a01">二七･五四二上</ref>）。<title level="m">《論》</title>說的瞿達多，卽牛達多，與<title level="m">《相應部》</title>相同，反而與<title level="m">《雜阿含經》</title>不合。</note>
<note n="0022005" resp="#resp4" type="orig" target="#nkr_note_orig_0022005"><bibl><title level="m">《中阿含經》</title><ref target="#no:26.169" type="taisho" cRef="T01n0026_p0701b22">（一六九）</ref><title level="m">《拘樓瘦無諍經》</title></bibl>（大正<ref target="#vol:1;page:p703c" type="taisho" cRef="T01n0026_p0703c01">一･七〇三下</ref>）。<cit><bibl><title level="m">《中部》</title>（一三九）<title level="m">《無諍分別經》</title>，但說：</bibl><quote>「善男子須菩提行無諍道」</quote></cit>（南傳一一下･三三二）。</note>
<note n="0024001" resp="#resp4" type="orig" target="#nkr_note_orig_0024001"><bibl><title level="m">《阿毘達磨大毘婆沙論》</title><biblScope n="82" type="卷">卷八二</biblScope></bibl>（大正<ref target="#vol:27;page:p423a" type="taisho" cRef="T27n1545_p0423a01">二七･四二三上</ref>）。</note>
<note n="0024002" resp="#resp4" type="orig" target="#nkr_note_orig_0024002"><bibl><title level="m">《中阿含經》</title><ref target="#no:26.61" type="taisho" cRef="T01n0026_p0496a15">（六一）</ref><title level="m">《牛糞喩經》</title></bibl>（大正<ref target="#vol:1;page:p496b" type="taisho" cRef="T01n0026_p0496b01">一･四九六中</ref>）。又<bibl><ref target="#no:26.138" type="taisho" cRef="T01n0026_p0645c14">（一三八）</ref><title level="m">《福經》</title></bibl>（大正<ref target="#vol:1;page:p645c" type="taisho" cRef="T01n0026_p0645c01">一･六四五下</ref>）。<bibl>《<title level="m">增支部</title>･七集》</bibl>（南傳二〇･三四〇）。<bibl><title level="m">《增壹阿含經》</title>（一〇）<title level="a">〈護心品〉</title></bibl>（大正<ref target="#vol:2;page:p565b" type="taisho" cRef="T02n0125_p0565b01">二･五六五中</ref>⸺下）。</note>
<note n="0024003" resp="#resp4" type="orig" target="#nkr_note_orig_0024003"><bibl><title level="m">《中阿含經》</title>（八）<title level="m"><ref target="#no:26.8" type="taisho" cRef="T01n0026_p0428c07">《七日經》</ref></title></bibl>（大正<ref target="#vol:1;page:p429b" type="taisho" cRef="T01n0026_p0429b01">一･四二九中</ref>⸺下）。又<bibl><ref target="#no:26.130" type="taisho" cRef="T01n0026_p0618b18">（一三〇）</ref><title level="m">《敎曇彌經》</title></bibl>（大正<ref target="#vol:1;page:p619c" type="taisho" cRef="T01n0026_p0619c01">一･六一九下</ref>）。<bibl>《<title level="m">增支部</title>･六集》</bibl>（南傳二〇･一二三）。又〈七集〉（南傳二〇･三五八）。</note>
<note n="0025004" resp="#resp4" type="orig" target="#nkr_note_orig_0025004"><bibl>《<title level="m">增支部</title>･九集》</bibl>（南傳二二上･六五）。</note>
<note n="0025005" resp="#resp4" type="orig" target="#nkr_note_orig_0025005"><bibl><title level="m">《雜阿含經》</title><biblScope n="47" type="卷">卷四七</biblScope></bibl>（大正<ref target="#vol:2;page:p344b" type="taisho" cRef="T02n0099_p0344b01">二･三四四中</ref>⸺<ref target="#vol:2;page:p345a" type="taisho" cRef="T02n0099_p0345a01">三四五上</ref>）。<bibl><title level="m">《相應部》</title>（二〇）<title level="a">〈譬喩相應〉</title></bibl>（南傳一三･三九〇⸺三九三）。</note>
<note n="0025006" resp="#resp4" type="orig" target="#nkr_note_orig_0025006"><bibl>《<title level="m">增支部</title>･八集》</bibl>（南傳二一･二⸺三）。</note>
<note n="0025007" resp="#resp4" type="orig" target="#nkr_note_orig_0025007"><bibl><title level="m">《增支部</title>･一一集》</bibl>（南傳二二下･三二二⸺三二三）。<bibl><title level="m">《增壹阿含經》</title>（四九）<title level="a">〈放牛品〉</title></bibl>（大正<ref target="#vol:2;page:p806a" type="taisho" cRef="T02n0125_p0806a01">二･八〇六上</ref>）。</note>
<note n="0025008" resp="#resp4" type="orig" target="#nkr_note_orig_0025008"><bibl><title level="m">《大智度論》</title><biblScope n="20" type="卷">卷二〇</biblScope></bibl>（大正<ref target="#vol:25;page:p211b" type="taisho" cRef="T25n1509_p0211b01">二五･二一一中</ref>）。</note>
<note n="0025009" resp="#resp4" type="orig" target="#nkr_note_orig_0025009"><bibl><title level="m">《阿毘達磨大毘婆沙論》</title><biblScope n="83" type="卷">卷八三</biblScope></bibl>（大正<ref target="#vol:27;page:p427a" type="taisho" cRef="T27n1545_p0427a01">二七･四二七上</ref>）。</note>
<note n="0026010" resp="#resp4" type="orig" target="#nkr_note_orig_0026010"><bibl><title level="m">《中阿含經》</title><ref target="#no:26.56" type="taisho" cRef="T01n0026_p0491a14">（五六）</ref><title level="m">《彌醯經》</title></bibl>（大正<ref target="#vol:1;page:p492a" type="taisho" cRef="T01n0026_p0492a01">一･四九二上</ref>）。又<bibl><ref target="#no:26.57" type="taisho" cRef="T01n0026_p0492a13">（五七）</ref><title level="m">《卽爲比丘說經》</title></bibl>（大正<ref target="#vol:1;page:p492b" type="taisho" cRef="T01n0026_p0492b01">一･四九二中</ref>）。<bibl>《<title level="m">增支部</title>･九集》</bibl>（南傳二二上･四、一一⸺一二）。</note>
<note n="0026011" resp="#resp4" type="orig" target="#nkr_note_orig_0026011"><bibl><title level="m">《中部》</title>（六二）<title level="m">《敎誡羅睺羅大經》</title></bibl>（南傳一〇･二一九⸺二二〇）。</note>
<note n="0026012" resp="#resp4" type="orig" target="#nkr_note_orig_0026012"><cit><bibl><title level="m">《成實論》</title><biblScope n="12" type="卷">卷一二</biblScope>說：</bibl><quote>「慈心差別爲悲、喜，……能令此三平等，故名爲捨」</quote></cit>（大正<ref target="#vol:32;page:p336b" type="taisho" cRef="T32n1646_p0336b01">三二･三三六中</ref>⸺下）。</note>
<note n="0026013" resp="#resp4" type="orig" target="#nkr_note_orig_0026013"><bibl><title level="m">《中阿含經》</title><ref target="#no:26.27" type="taisho" cRef="T01n0026_p0456a22">（二七）</ref><title level="m">《梵志陀然經》</title></bibl>（大正<ref target="#vol:1;page:p458b" type="taisho" cRef="T01n0026_p0458b01">一･四五八中</ref>）。<bibl><title level="m">《中部》</title>（九七）<title level="m">《陀然經》</title></bibl>（南傳一一上･二五六）。</note>
<note n="0026014" resp="#resp4" type="orig" target="#nkr_note_orig_0026014"><bibl><title level="m">《中阿含經》</title><ref target="#no:26.68" type="taisho" cRef="T01n0026_p0515b03">（六八）</ref><title level="m">《大善見王經》</title></bibl>（大正<ref target="#vol:1;page:p518a" type="taisho" cRef="T01n0026_p0518a01">一･五一八上</ref>⸺下）。<bibl><title level="m">《長部》</title>（一七）<title level="m">《大善見王經》</title></bibl>（南傳七･一八四⸺一九七）。<bibl><title level="m">《長阿含經》</title><ref target="#no:1.2" type="taisho" cRef="T01n0001_p0011a07">（二）</ref><title level="m">《遊行經》</title></bibl>（大正<ref target="#vol:1;page:p23c" type="taisho" cRef="T01n0001_p0023c01">一･二三下</ref>⸺<ref target="#vol:1;page:p24a" type="taisho" cRef="T01n0001_p0024a01">二四上</ref>）。</note>
<note n="0026015" resp="#resp4" type="orig" target="#nkr_note_orig_0026015"><bibl><title level="m">《相應部》</title>（四六）<title level="a">〈覺支相應〉</title></bibl>（南傳一六上･三三九⸺三四〇）。<bibl><title level="m">《阿毘達磨大毘婆沙論》</title><biblScope n="83" type="卷">卷八三</biblScope></bibl>（大正<ref target="#vol:27;page:p427c" type="taisho" cRef="T27n1545_p0427c01">二七･四二七下</ref>）。</note>
<note n="0029001" resp="#resp4" type="orig" target="#nkr_note_orig_0029001"><bibl><title level="m">《中部》</title>（一〇五）<title level="m">《善星經》</title></bibl>（南傳一一上･三三一⸺三三三）。</note>
<note n="0029002" resp="#resp4" type="orig" target="#nkr_note_orig_0029002"><bibl><title level="m">《中部》</title>（一〇六）<title level="m">《不動利益經》</title></bibl>（南傳一一上･三四〇⸺三四六）。<bibl><title level="m">《中阿含經》</title><ref target="#no:26.75" type="taisho" cRef="T01n0026_p0542b03">（七五）</ref><title level="m">《淨不動道經》</title></bibl>（大正<ref target="#vol:1;page:p542b" type="taisho" cRef="T01n0026_p0542b01">一･五四二中</ref>⸺<ref target="#vol:1;page:p543b" type="taisho" cRef="T01n0026_p0543b01">五四三中</ref>）。</note>
<note n="0030003" resp="#resp4" type="orig" target="#nkr_note_orig_0030003"><cit><bibl><title level="m">《中阿含經》</title><ref target="#no:26.75" type="taisho" cRef="T01n0026_p0542b03">（七五）</ref><title level="m">《淨不動道經》</title>原譯本作</bibl><quote>「於此得入不動」</quote></cit>（大正<ref target="#vol:1;page:p542c" type="taisho" cRef="T01n0026_p0542c01">一･五四二下</ref>），今依上下文義及<title level="m">《中部》</title>改。</note>
<note n="0030004" resp="#resp4" type="orig" target="#nkr_note_orig_0030004"><bibl><title level="m">《中部》</title>（一〇六）<title level="m">《不動利益經》</title></bibl>（南傳一一上･三四五）。</note>
<note n="0030005" resp="#resp4" type="orig" target="#nkr_note_orig_0030005"><bibl><title level="m">《中阿含經》</title><ref target="#no:26.75" type="taisho" cRef="T01n0026_p0542b03">（七五）</ref><title level="m">《淨不動道經》</title></bibl>（大正<ref target="#vol:1;page:p543a" type="taisho" cRef="T01n0026_p0543a01">一･五四三上</ref>）。</note>
<note n="0030006" resp="#resp4" type="orig" target="#nkr_note_orig_0030006"><bibl><title level="m">《雜阿含經》</title><biblScope n="21" type="卷">卷二一</biblScope></bibl>（大正<ref target="#vol:2;page:p150c" type="taisho" cRef="T02n0099_p0150c01">二･一五〇下</ref>）。<bibl><title level="m">《中阿含經》</title><ref target="#no:26.211" type="taisho" cRef="T01n0026_p0790b08">（二一一）</ref><title level="m">《大拘絺羅經》</title></bibl>（大正<ref target="#vol:1;page:p792a" type="taisho" cRef="T01n0026_p0792a01">一･七九二上</ref>）。<bibl><title level="m">《阿毘達磨大毘婆沙論》</title><biblScope n="153" type="卷">卷一五三</biblScope></bibl>（大正<ref target="#vol:27;page:p781b" type="taisho" cRef="T27n1545_p0781b01">二七･七八一中</ref>）。</note>
<note n="0031007" resp="#resp4" type="orig" target="#nkr_note_orig_0031007"><bibl><title level="m">《中阿含經》</title><ref target="#no:26.75" type="taisho" cRef="T01n0026_p0542b03">（七五）</ref><title level="m">《淨不動道經》</title></bibl>（大正<ref target="#vol:1;page:p542c" type="taisho" cRef="T01n0026_p0542c01">一･五四二下</ref>）。</note>
<note n="0031008" resp="#resp4" type="orig" target="#nkr_note_orig_0031008">同上。</note>
<note n="0031009" resp="#resp4" type="orig" target="#nkr_note_orig_0031009"><bibl><title level="m">《阿毘達磨大毘婆沙論》</title><biblScope n="84" type="卷">卷八四</biblScope></bibl>（大正<ref target="#vol:27;page:p433b" type="taisho" cRef="T27n1545_p0433b01">二七･四三三中</ref>）。</note>
<note n="0036001" resp="#resp4" type="orig" target="#nkr_note_orig_0036001"><bibl><title level="m">《雜阿含經》</title><biblScope n="20" type="卷">卷二〇</biblScope></bibl>（大正<ref target="#vol:2;page:p146b" type="taisho" cRef="T02n0099_p0146b01">二･一四六中</ref>）。</note>
<note n="0036002" resp="#resp4" type="orig" target="#nkr_note_orig_0036002"><bibl><title level="m">《雜阿含經》</title><biblScope n="20" type="卷">卷二〇</biblScope></bibl>（大正<ref target="#vol:2;page:p146a" type="taisho" cRef="T02n0099_p0146a01">二･一四六上</ref>）。</note>
<note n="0036003" resp="#resp4" type="orig" target="#nkr_note_orig_0036003"><bibl>《<title level="m">增支部</title>･九集》</bibl>（南傳二二上･一二五⸺一二六）。</note>
<note n="0036004" resp="#resp4" type="orig" target="#nkr_note_orig_0036004"><bibl><title level="m">《雜阿含經》</title><biblScope n="21" type="卷">卷二一</biblScope></bibl>（大正<ref target="#vol:2;page:p149c" type="taisho" cRef="T02n0099_p0149c01">二･一四九下</ref>）。<bibl><title level="m">《相應部》</title>（四一）<title level="a">〈質多相應〉</title></bibl>（南傳一五･四五一）。</note>
<note n="0036005" resp="#resp4" type="orig" target="#nkr_note_orig_0036005"><bibl><title level="m">《相應部》</title>（八）<title level="a">〈婆耆沙長老相應〉</title></bibl>（南傳一二･三二五）。</note>
<note n="0036006" resp="#resp4" type="orig" target="#nkr_note_orig_0036006"><bibl><title level="m">《瑜伽師地論》</title><biblScope n="17" type="卷">卷一七</biblScope></bibl>（大正<ref target="#vol:30;page:p372b" type="taisho" cRef="T30n1579_p0372b01">三〇･三七二中</ref>⸺下）。</note>
<note n="0036007" resp="#resp4" type="orig" target="#nkr_note_orig_0036007"><bibl><title level="m">《阿毘達磨大毘婆沙論》</title><biblScope n="104" type="卷">卷一〇四</biblScope></bibl>（大正<ref target="#vol:27;page:p541b" type="taisho" cRef="T27n1545_p0541b01">二七･五四一中</ref>⸺下）。</note>
<note n="0037008" resp="#resp4" type="orig" target="#nkr_note_orig_0037008"><bibl>《<title level="m">增支部</title>･六集》</bibl>（南傳二〇･二〇⸺二一）。<bibl><title level="m">《阿毘達磨集異門足論》</title><biblScope n="15" type="卷">卷一五</biblScope></bibl>（大正<ref target="#vol:26;page:p431a" type="taisho" cRef="T26n1536_p0431a01">二六･四三一上</ref>）。</note>
<note n="0037009" resp="#resp4" type="orig" target="#nkr_note_orig_0037009"><bibl>《<title level="m">增支部</title>･六集》</bibl>（南傳二〇･一五六⸺一五七）。<bibl><title level="m">《中阿含經》</title><ref target="#no:26.82" type="taisho" cRef="T01n0026_p0557c17">（八二）</ref><title level="m">《支離彌梨經》</title></bibl>（大正<ref target="#vol:1;page:p559a" type="taisho" cRef="T01n0026_p0559a01">一･五五九上</ref>）。</note>
<note n="0037010" resp="#resp4" type="orig" target="#nkr_note_orig_0037010"><bibl>《<title level="m">增支部</title>･九集》</bibl>（南傳二二上･一二七）。</note>
<note n="0038011" resp="#resp4" type="orig" target="#nkr_note_orig_0038011"><bibl>《<title level="m">增支部</title>･九集》</bibl>（南傳二二上･一一二⸺一二四）。</note>
<note n="0038012" resp="#resp4" type="orig" target="#nkr_note_orig_0038012"><bibl><title level="m">《中阿含經》</title><ref target="#no:26.75" type="taisho" cRef="T01n0026_p0542b03">（七五）</ref><title level="m">《淨不動道經》</title></bibl>（大正<ref target="#vol:1;page:p543a" type="taisho" cRef="T01n0026_p0543a01">一･五四三上</ref>）。<bibl><title level="m">《中部》</title>（一〇六）<title level="m">《不動利益經》</title></bibl>，「無想」作「非想非非想處」。</note>
<note n="0039013" resp="#resp4" type="orig" target="#nkr_note_orig_0039013"><bibl><title level="m">《相應部》</title>（四〇）<title level="a">〈目犍連相應〉</title></bibl>（南傳一五･四〇五⸺四一四）。</note>
<note n="0039014" resp="#resp4" type="orig" target="#nkr_note_orig_0039014"><bibl><title level="m">《相應部》</title>（二八）<title level="a">〈舍利弗相應〉</title></bibl>（南傳一四･三八〇⸺三八五）。</note>
<note n="0039015" resp="#resp4" type="orig" target="#nkr_note_orig_0039015"><bibl><title level="m">《根本說一切有部毘奈耶雜事》</title><biblScope n="36" type="卷">卷三六</biblScope></bibl>（大正<ref target="#vol:24;page:p387b" type="taisho" cRef="T24n1451_p0387b01">二四･三八七中</ref>）。<bibl><title level="m">《長部》</title>（一六）<title level="m">《大般涅槃經》</title></bibl>（南傳七･六八）。</note>
<note n="0040016" resp="#resp4" type="orig" target="#nkr_note_orig_0040016"><bibl><title level="m">《中阿含經》</title><ref target="#no:26.210" type="taisho" cRef="T01n0026_p0788a14">（二一〇）</ref><title level="m">《法樂比丘尼經》</title></bibl>（大正<ref target="#vol:1;page:p789a" type="taisho" cRef="T01n0026_p0789a01">一･七八九上</ref>）。又<bibl><ref target="#no:26.211" type="taisho" cRef="T01n0026_p0790b08">（二一一）</ref><title level="m">《大拘絺羅經》</title></bibl>（大正<ref target="#vol:1;page:p791c" type="taisho" cRef="T01n0026_p0791c01">一･七九一下</ref>⸺七九二上）。</note>
<note n="0040017" resp="#resp4" type="orig" target="#nkr_note_orig_0040017"><bibl><title level="m">《中阿含經》</title><ref target="#no:26.22" type="taisho" cRef="T01n0026_p0449c07">（二二）</ref><title level="m">《成就戒經》</title></bibl>（大正<ref target="#vol:1;page:p449c" type="taisho" cRef="T01n0026_p0449c01">一･四四九下</ref>）。<bibl>《<title level="m">增支部</title>･五集》</bibl>（南傳一九･二六八⸺二六九）。</note>
<note n="0040018" resp="#resp4" type="orig" target="#nkr_note_orig_0040018"><bibl><title level="m">《長部》</title>（一五）<title level="m">《大緣經》</title></bibl>（南傳七･二二⸺二四）。<bibl><title level="m">《長阿含經》</title><ref target="#no:1.13" type="taisho" cRef="T01n0001_p0060a28">（一三）</ref><title level="m">《大緣方便經》</title></bibl>（大正<ref target="#vol:1;page:p62b" type="taisho" cRef="T01n0001_p0062b01">一･六二中</ref>）。<bibl><title level="m">《中阿含經》</title><ref target="#no:26.97" type="taisho" cRef="T01n0026_p0578b07">（九七）</ref><title level="m">《大因經》</title></bibl>（大正<ref target="#vol:1;page:p582a" type="taisho" cRef="T01n0026_p0582a01">一･五八二上</ref>）。</note>
<note n="0040019" resp="#resp4" type="orig" target="#nkr_note_orig_0040019"><bibl><title level="m">《中阿含經》</title><ref target="#no:26.210" type="taisho" cRef="T01n0026_p0788a14">（二一〇）</ref><title level="m">《法樂比丘尼經》</title></bibl>（大正<ref target="#vol:1;page:p789a" type="taisho" cRef="T01n0026_p0789a01">一･七八九上</ref>）。又<bibl><ref target="#no:26.211" type="taisho" cRef="T01n0026_p0790b08">（二一一）</ref><title level="m">《大拘絺羅經》</title></bibl>（大正<ref target="#vol:1;page:p792a" type="taisho" cRef="T01n0026_p0792a01">一･七九二上</ref>）。</note>
<note n="0040020" resp="#resp4" type="orig" target="#nkr_note_orig_0040020"><bibl><title level="m">《長部》</title>（三三）<title level="m">《等誦經》</title></bibl>（南傳八･三四三⸺三四四）。<bibl><title level="m">《長阿含經》</title><ref target="#no:1.9" type="taisho" cRef="T01n0001_p0049b26">（九）</ref><title level="m">《衆集經》</title></bibl>（大正<ref target="#vol:1;page:p52b" type="taisho" cRef="T01n0001_p0052b01">一･五二中</ref>⸺下）。<bibl>《<title level="m">增支部</title>･九集》</bibl>（南傳二二上･七七⸺七八）。<bibl>《<title level="m">增壹阿含經</title>･<title level="a">九衆生居品</title>》</bibl>（大正<ref target="#vol:2;page:p764c" type="taisho" cRef="T02n0125_p0764c01">二･七六四下</ref>⸺七六五上）。</note>
<note n="0040021" resp="#resp4" type="orig" target="#nkr_note_orig_0040021"><bibl><title level="m">《長部》</title>（二四）<title level="m">《波梨經》</title></bibl>（南傳八･四三）。<bibl><title level="m">《長阿含經》</title><ref target="#no:1.15" type="taisho" cRef="T01n0001_p0066a09">（一五）</ref><title level="m">《阿<g ref="#CB00145">㝹</g>夷經》</title></bibl>（大正<ref target="#vol:1;page:p69c" type="taisho" cRef="T01n0001_p0069c01">一･六九下</ref>）。</note>
<note n="0041022" resp="#resp4" type="orig" target="#nkr_note_orig_0041022"><bibl><title level="m">《相應部》</title>（二二）<title level="a">〈蘊相應〉</title></bibl>（南傳一四･一五〇）。</note>
<note n="0042023" resp="#resp4" type="orig" target="#nkr_note_orig_0042023"><bibl><title level="m">《別譯雜阿含經》</title><biblScope n="8" type="卷">卷八</biblScope></bibl>（大正<ref target="#vol:2;page:p431a" type="taisho" cRef="T02n0100_p0431a01">二･四三一上</ref>）。</note>
<note n="0042024" resp="#resp4" type="orig" target="#nkr_note_orig_0042024"><bibl><title level="m">《雜阿含經》</title><biblScope n="12" type="卷">卷一二</biblScope></bibl>（大正<ref target="#vol:2;page:p85c" type="taisho" cRef="T02n0099_p0085c01">二･八五下</ref>）。又卷一〇（大正<ref target="#vol:2;page:p72b" type="taisho" cRef="T02n0099_p0072b01">二･七二中</ref>）。</note>
<note n="0042025" resp="#resp4" type="orig" target="#nkr_note_orig_0042025"><bibl>《<title level="m">增支部</title>･十一集》</bibl>（南傳二二下･二九一）。</note>
<note n="0042026" resp="#resp4" type="orig" target="#nkr_note_orig_0042026">拙作<title level="m">《初期大乘佛敎之起源與開展》</title>（<ref target="#vol:37;page:p278" type="yinshun" cRef="Y37n0035_p0278a01">二七八</ref>⸺二八四）。</note>
<note n="0043027" resp="#resp4" type="orig" target="#nkr_note_orig_0043027"><bibl><title level="m">《阿毘達磨大毘婆沙論》</title><biblScope n="40" type="卷">卷四〇</biblScope></bibl>（大正<ref target="#vol:27;page:p209c" type="taisho" cRef="T27n1545_p0209c01">二七･二〇九下</ref>）。又卷一〇五（大正<ref target="#vol:27;page:p541c" type="taisho" cRef="T27n1545_p0541c01">二七･五四一下</ref>）。</note>
<note n="0043028" resp="#resp4" type="orig" target="#nkr_note_orig_0043028"><bibl>《<title level="m">增支部</title>･七集》</bibl>（南傳二〇･三二六⸺三二八）。</note>
<note n="0043029" resp="#resp4" type="orig" target="#nkr_note_orig_0043029"><bibl><title level="m">《阿毘達磨大毘婆沙論》</title><biblScope n="40" type="卷">卷四〇</biblScope></bibl>（大正<ref target="#vol:27;page:p209b" type="taisho" cRef="T27n1545_p0209b01">二七･二〇九中</ref>）。</note>
<note n="0047001" resp="#resp4" type="orig" target="#nkr_note_orig_0047001"><bibl><title level="m">《雜阿含經》</title><biblScope n="9" type="卷">卷九</biblScope></bibl>（大正<ref target="#vol:2;page:p57b" type="taisho" cRef="T02n0099_p0057b01">二･五七中</ref>）。</note>
<note n="0047002" resp="#resp4" type="orig" target="#nkr_note_orig_0047002"><bibl><title level="m">《中阿含經》</title><ref target="#no:26.190" type="taisho" cRef="T01n0026_p0736c27">（一九〇）</ref><title level="m">《小空經》</title></bibl>（大正<ref target="#vol:1;page:p737a" type="taisho" cRef="T01n0026_p0737a01">一･七三七上</ref>⸺下）。<bibl><title level="m">《中部》</title>（一二一）<title level="m">《空小經》</title></bibl>（南傳一一下･一一九⸺一二七）。</note>
<note n="0047003" resp="#resp4" type="orig" target="#nkr_note_orig_0047003"><quote>「漏盡、無漏、無爲心解脫」</quote>，<cit><bibl><title level="m">《阿毘達磨大毘婆沙論》</title><biblScope n="105" type="卷">卷一〇五</biblScope>，引經作：</bibl><quote>「能速盡諸漏，證得無漏，無加行解脫」</quote></cit>（大正<ref target="#vol:27;page:p543a" type="taisho" cRef="T27n1545_p0543a01">二七･五四三上</ref>）。</note>
<note n="0047004" resp="#resp4" type="orig" target="#nkr_note_orig_0047004"><bibl><title level="m">《瑜伽師地論》</title><biblScope n="36" type="卷">卷三六</biblScope></bibl>（大正<ref target="#vol:30;page:p488c" type="taisho" cRef="T30n1579_p0488c01">三〇･四八八下</ref>⸺<ref target="#vol:30;page:p489a" type="taisho" cRef="T30n1579_p0489a01">四八九上</ref>）。又卷九〇（大正<ref target="#vol:30;page:p812c" type="taisho" cRef="T30n1579_p0812c01">三〇･八一二下</ref>）。</note>
<note n="0048005" resp="#resp4" type="orig" target="#nkr_note_orig_0048005">「疲勞」，<cit><bibl><title level="m">《中部》</title>（一二一）<title level="m">《空小經》</title>作</bibl><quote>「患惱」</quote></cit>（<foreign xml:lang="sa">daratha</foreign>）。<cit><bibl><title level="m">《瑜伽師地論》</title><biblScope n="90" type="卷">卷九〇</biblScope>，解說爲：</bibl><quote>「麁重，不寂靜住，及熾然等」</quote></cit>（大正<ref target="#vol:30;page:p812c" type="taisho" cRef="T30n1579_p0812c01">三〇･八一二下</ref>）。</note>
<note n="0049006" resp="#resp4" type="orig" target="#nkr_note_orig_0049006"><bibl><title level="m">《瑜伽師地論》</title><biblScope n="90" type="卷">卷九〇</biblScope></bibl>（大正<ref target="#vol:30;page:p812c" type="taisho" cRef="T30n1579_p0812c01">三〇･八一二下</ref>⸺<ref target="#vol:30;page:p813a" type="taisho" cRef="T30n1579_p0813a01">八一三上</ref>）。</note>
<note n="0050007" resp="#resp4" type="orig" target="#nkr_note_orig_0050007"><bibl><title level="m">《阿毘達磨大毘婆沙論》</title><biblScope n="104" type="卷">卷一〇四</biblScope></bibl>（大正<ref target="#vol:27;page:p541b" type="taisho" cRef="T27n1545_p0541b01">二七･五四一中</ref>）。</note>
<note n="0050008" resp="#resp4" type="orig" target="#nkr_note_orig_0050008"><bibl><title level="m">《中阿含經》</title><ref target="#no:26.191" type="taisho" cRef="T01n0026_p0738a03">（一九一）</ref><title level="m">《大空經》</title></bibl>（大正<ref target="#vol:1;page:p738a" type="taisho" cRef="T01n0026_p0738a01">一･七三八上</ref>⸺<ref target="#vol:1;page:p740c" type="taisho" cRef="T01n0026_p0740c01">七四〇下</ref>）。<bibl><title level="m">《中部》</title>（一二二）<title level="m">《空大經》</title></bibl>（南傳一一下･一二七⸺一三九）。</note>
<note n="0050009" resp="#resp4" type="orig" target="#nkr_note_orig_0050009"><cit><bibl><title level="m">《中部》</title>（一二二）<title level="m">《空大經》</title>作：</bibl><quote>「心不勇躍，不欣喜，不定住，不解脫」</quote></cit>（南傳一一下･一三〇）。</note>
<note n="0051010" resp="#resp4" type="orig" target="#nkr_note_orig_0051010"><bibl><title level="m">《瑜伽師地論》</title><biblScope n="90" type="卷">卷九〇</biblScope></bibl>（大正<ref target="#vol:30;page:p813a" type="taisho" cRef="T30n1579_p0813a01">三〇･八一三上</ref>⸺中）。</note>
<note n="0051011" resp="#resp4" type="orig" target="#nkr_note_orig_0051011">參照<cit><bibl><title level="m">《雜阿含經》</title><biblScope n="13" type="卷">卷一三</biblScope>，作：</bibl><quote>「眼見可愛，可樂，可念，可意，長養欲之色」</quote></cit>（大正<ref target="#vol:2;page:p89b" type="taisho" cRef="T02n0099_p0089b01">二･八九中</ref>）。</note>
<note n="0052012" resp="#resp4" type="orig" target="#nkr_note_orig_0052012">同注(1)。</note>
<note n="0053013" resp="#resp4" type="orig" target="#nkr_note_orig_0053013"><bibl><title level="m">《中部》</title>（一五一）<title level="m">《乞食淸淨經》</title></bibl>（南傳一一下･四二六⸺四三二）。</note>
<note n="0054014" resp="#resp4" type="orig" target="#nkr_note_orig_0054014"><bibl><title level="m">《中阿含經》</title><ref target="#no:26.190" type="taisho" cRef="T01n0026_p0736c27">（一九〇）</ref><title level="m">《小空經》</title></bibl>（大正<ref target="#vol:1;page:p737a" type="taisho" cRef="T01n0026_p0737a01">一･七三七上</ref>⸺下）。<bibl><title level="m">《中部》</title>（一二一）<title level="m">《空小經》</title></bibl>（南傳一一下･一二〇以下）。</note>
<note n="0055015" resp="#resp4" type="orig" target="#nkr_note_orig_0055015"><bibl><title level="m">《大乘入楞伽經》</title><biblScope n="2" type="卷">卷二</biblScope></bibl>（大正<ref target="#vol:16;page:p599a" type="taisho" cRef="T16n0672_p0599a01">一六･五九九上</ref>）。</note>
<note n="0057001" resp="#resp4" type="orig" target="#nkr_note_orig_0057001"><bibl><title level="m">《雜阿含經》</title><biblScope n="3" type="卷">卷三</biblScope></bibl>（大正<ref target="#vol:2;page:p20a" type="taisho" cRef="T02n0099_p0020a01">二･二〇上</ref>⸺中）。</note>
<note n="0057002" resp="#resp4" type="orig" target="#nkr_note_orig_0057002"><title level="m">《佛說聖法印經》</title>（大正<ref target="#vol:2;page:p500a" type="taisho" cRef="T02n0103_p0500a01">二･五〇〇上</ref>⸺中）。</note>
<note n="0057003" resp="#resp4" type="orig" target="#nkr_note_orig_0057003"><title level="m">《佛說法印經》</title>（大正<ref target="#vol:2;page:p500b" type="taisho" cRef="T02n0103_p0500b01">二･五〇〇中</ref>⸺下）。</note>
<note n="0058004" resp="#resp4" type="orig" target="#nkr_note_orig_0058004"><bibl><title level="m">《瑜伽師地論》</title><biblScope n="87" type="卷">卷八七</biblScope></bibl>（大正<ref target="#vol:30;page:p792a" type="taisho" cRef="T30n1579_p0792a01">三〇･七九二上</ref>）。</note>
<note n="0058005" resp="#resp4" type="orig" target="#nkr_note_orig_0058005"><bibl><title level="m">《阿毘達磨大毘婆沙論》</title><biblScope n="104" type="卷">卷一〇四</biblScope></bibl>（大正<ref target="#vol:27;page:p541c" type="taisho" cRef="T27n1545_p0541c01">二七･五四一下</ref>）。<bibl><title level="m">《瑜伽師地論》</title><biblScope n="87" type="卷">卷八七</biblScope></bibl>（大正<ref target="#vol:30;page:p792a" type="taisho" cRef="T30n1579_p0792a01">三〇･七九二上</ref>）。</note>
<note n="0060001" resp="#resp4" type="orig" target="#nkr_note_orig_0060001"><bibl><title level="m">《中阿含經》</title><ref target="#no:26.211" type="taisho" cRef="T01n0026_p0790b08">（二一一）</ref><title level="m">《大拘絺羅經》</title></bibl>（大正<ref target="#vol:1;page:p792a" type="taisho" cRef="T01n0026_p0792a01">一･七九二上</ref>）。</note>
<note n="0060002" resp="#resp4" type="orig" target="#nkr_note_orig_0060002"><bibl><title level="m">《相應部》</title>（四三）<title level="a">〈無爲相應〉</title></bibl>（南傳一六上･七九）。</note>
<note n="0061003" resp="#resp4" type="orig" target="#nkr_note_orig_0061003"><bibl><title level="m">《長部》</title>（三三）<title level="m">《等誦經》</title></bibl>（南傳八･二九八）。<bibl><title level="m">《長阿含經》</title><ref target="#no:1.9" type="taisho" cRef="T01n0001_p0049b26">（九）</ref><title level="m">《衆集經》</title></bibl>（大正<ref target="#vol:1;page:p50b" type="taisho" cRef="T01n0001_p0050b01">一･五〇中</ref>）。</note>
<note n="0061004" resp="#resp4" type="orig" target="#nkr_note_orig_0061004"><bibl><title level="m">《中阿含經》</title><ref target="#no:26.211" type="taisho" cRef="T01n0026_p0790b08">（二一一）</ref><title level="m">《大拘絺羅經》</title></bibl>（大正<ref target="#vol:1;page:p792a" type="taisho" cRef="T01n0026_p0792a01">一･七九二上</ref>）。<bibl><title level="m">《長阿含經》</title><ref target="#no:1.9" type="taisho" cRef="T01n0001_p0049b26">（九）</ref><title level="m">《衆集經》</title></bibl>（大正<ref target="#vol:1;page:p50b" type="taisho" cRef="T01n0001_p0050b01">一･五〇中</ref>）。<bibl><title level="m">《阿毘達磨大毘婆沙論》</title><biblScope n="104" type="卷">卷一〇四</biblScope></bibl>（大正<ref target="#vol:27;page:p538a" type="taisho" cRef="T27n1545_p0538a01">二七･五三八上</ref>）。<bibl><title level="m">《瑜伽師地論》</title><biblScope n="12" type="卷">卷一二</biblScope></bibl>（大正<ref target="#vol:30;page:p337a" type="taisho" cRef="T30n1579_p0337a01">三〇･三三七上</ref>⸺下）。</note>
<note n="0061005" resp="#resp4" type="orig" target="#nkr_note_orig_0061005"><bibl><title level="m">《長部》</title>（三三）<title level="m">《等誦經》</title></bibl>（南傳八･二九八）。<bibl><title level="m">《相應部》</title>（四三）<title level="a">〈無爲相應〉</title></bibl>（南傳一六上，七九）。<bibl>《<title level="m">增支部</title>･三集》</bibl>（南傳一七･四九五）。</note>
<note n="0061006" resp="#resp4" type="orig" target="#nkr_note_orig_0061006"><bibl><title level="m">《中部》</title>（四三）<title level="m">《有明大經》</title></bibl>（南傳一〇･一九）。</note>
<note n="0062007" resp="#resp4" type="orig" target="#nkr_note_orig_0062007"><bibl>《<title level="m">增支部</title>･十一集》</bibl>（南傳二二下･二九一）。又〈十集〉（南傳二二上･二〇九⸺二一〇）。</note>
<note n="0062008" resp="#resp4" type="orig" target="#nkr_note_orig_0062008"><bibl><title level="m">《中部》</title>（四四）<title level="m">《有明小經》</title></bibl>（南傳一〇･二七）。</note>
<note n="0062009" resp="#resp4" type="orig" target="#nkr_note_orig_0062009"><bibl><title level="m">《中阿含經》</title><ref target="#no:26.211" type="taisho" cRef="T01n0026_p0790b08">（二一一）</ref><title level="m">《大拘絺羅經》</title></bibl>（大正<ref target="#vol:1;page:p792a" type="taisho" cRef="T01n0026_p0792a01">一･七九二上</ref>）。然依<bibl><title level="m">《阿毘達磨大毘婆沙論》</title><biblScope n="153" type="卷">卷一五三</biblScope></bibl>，是<title level="m">《法樂比丘尼經》</title>，與<title level="m">《中部》</title>說相合（大正<ref target="#vol:27;page:p781b" type="taisho" cRef="T27n1545_p0781b01">二七･七八一中</ref>）。</note>
<note n="0062010" resp="#resp4" type="orig" target="#nkr_note_orig_0062010"><bibl><title level="m">《阿毘達磨大毘婆沙論》</title><biblScope n="153" type="卷">卷一五三</biblScope></bibl>（大正<ref target="#vol:27;page:p781b" type="taisho" cRef="T27n1545_p0781b01">二七･七八一中</ref>）。<bibl><title level="m">《瑜伽師地論》</title><biblScope n="12" type="卷">卷一二</biblScope></bibl>（大正<ref target="#vol:30;page:p341a" type="taisho" cRef="T30n1579_p0341a01">三〇･三四一上</ref>）。</note>
<note n="0063011" resp="#resp4" type="orig" target="#nkr_note_orig_0063011"><bibl><title level="m">《中部》</title>（一〇五）<title level="m">《善星經》</title></bibl>（南傳一一上･三三一⸺三三二）。<bibl><title level="m">《中部》</title>（一〇六）<title level="m">《不動利益經》</title></bibl>（南傳一一上･三四一⸺三四三）。<bibl><title level="m">《中阿含經》</title><ref target="#no:26.75" type="taisho" cRef="T01n0026_p0542b03">（七五）</ref><title level="m">《淨不動道經》</title></bibl>（大正<ref target="#vol:1;page:p542b" type="taisho" cRef="T01n0026_p0542b01">一･五四二中</ref>⸺<ref target="#vol:1;page:p543a" type="taisho" cRef="T01n0026_p0543a01">五四三上</ref>）。</note>
<note n="0063012" resp="#resp4" type="orig" target="#nkr_note_orig_0063012"><bibl><title level="m">《中阿含經》</title><ref target="#no:26.191" type="taisho" cRef="T01n0026_p0738a03">（一九一）</ref><title level="m">《大空經》</title></bibl>（大正<ref target="#vol:1;page:p738b" type="taisho" cRef="T01n0026_p0738b01">一･七三八中</ref>⸺<ref target="#vol:1;page:p739a" type="taisho" cRef="T01n0026_p0739a01">七三九上</ref>）。</note>
<note n="0063013" resp="#resp4" type="orig" target="#nkr_note_orig_0063013"><bibl><title level="m">《阿毘達磨大毘婆沙論》</title><biblScope n="153" type="卷">卷一五三</biblScope></bibl>（大正<ref target="#vol:27;page:p781b" type="taisho" cRef="T27n1545_p0781b01">二七･七八一中</ref>）。</note>
<note n="0064014" resp="#resp4" type="orig" target="#nkr_note_orig_0064014"><bibl><title level="m">《根本說一切有部毘奈耶》</title><biblScope n="9" type="卷">卷九</biblScope></bibl>（大正<ref target="#vol:23;page:p670c" type="taisho" cRef="T23n1442_p0670c01">二三･六七〇下</ref>）。</note>
<note n="0064015" resp="#resp4" type="orig" target="#nkr_note_orig_0064015"><bibl><title level="m">《雜阿含經》</title><biblScope n="1" type="卷">卷一</biblScope></bibl>（大正<ref target="#vol:2;page:p1a" type="taisho" cRef="T02n0099_p0001a01">二･一上</ref>、<ref target="#vol:2;page:p2a" type="taisho" cRef="T02n0099_p0002a01">二上</ref>、<ref target="#vol:2;page:p6a" type="taisho" cRef="T02n0099_p0006a01">六上</ref>、<ref target="#vol:2;page:p6b" type="taisho" cRef="T02n0099_p0006b01">六中</ref>）。</note>
<note n="0064016" resp="#resp4" type="orig" target="#nkr_note_orig_0064016">如<bibl><title level="m">《雜阿含經》</title><biblScope n="27" type="卷">卷二七</biblScope></bibl>（大正<ref target="#vol:2;page:p195b" type="taisho" cRef="T02n0099_p0195b01">二･一九五中</ref>⸺下）。</note>
<note n="0064017" resp="#resp4" type="orig" target="#nkr_note_orig_0064017"><bibl><title level="m">《阿毘達磨大毘婆沙論》</title><biblScope n="28" type="卷">卷二八</biblScope></bibl>（大正<ref target="#vol:27;page:p145c" type="taisho" cRef="T27n1545_p0145c01">二七･一四五下</ref>）。</note>
<note n="0065018" resp="#resp4" type="orig" target="#nkr_note_orig_0065018"><title level="m">《佛說法印經》</title>（大正<ref target="#vol:2;page:p500c" type="taisho" cRef="T02n0104_p0500c01">二･五〇〇下</ref>）。</note>
<note n="0068001" resp="#resp4" type="orig" target="#nkr_note_orig_0068001"><bibl>《<title level="m">增支部</title>･五集》</bibl>（南傳一九･一六五）。</note>
<note n="0068002" resp="#resp4" type="orig" target="#nkr_note_orig_0068002"><bibl><title level="m">《阿毘達磨大毘婆沙論》</title><biblScope n="11" type="卷">卷一一</biblScope></bibl>（大正<ref target="#vol:27;page:p53a" type="taisho" cRef="T27n1545_p0053a01">二七･五三上</ref>）。</note>
<note n="0068003" resp="#resp4" type="orig" target="#nkr_note_orig_0068003"><bibl><title level="m">《瑜伽師地論》</title><biblScope n="11" type="卷">卷一一</biblScope></bibl>（大正<ref target="#vol:30;page:p332c" type="taisho" cRef="T30n1579_p0332c01">三〇･三三二下</ref>）。</note>
<note n="0070004" resp="#resp4" type="orig" target="#nkr_note_orig_0070004"><bibl><title level="m">《阿毘達磨大毘婆沙論》</title><biblScope n="85" type="卷">卷八五</biblScope></bibl>（大正<ref target="#vol:27;page:p442b" type="taisho" cRef="T27n1545_p0442b01">二七･四四二中</ref>）。</note>
<note n="0073005" resp="#resp4" type="orig" target="#nkr_note_orig_0073005"><bibl><title level="m">《中部》</title>（一二二）<title level="m">《空大經》</title></bibl>（南傳一一下･一二九）。<cit><bibl><title level="m">《中阿含經》</title><ref target="#no:26.191" type="taisho" cRef="T01n0026_p0738a03">（一九一）</ref><title level="m">《大空經》</title>作：</bibl><quote>「度一切色想，行於外空」</quote></cit>（大正<ref target="#vol:1;page:p738b" type="taisho" cRef="T01n0026_p0738b01">一･七三八中</ref>）。</note>
<note n="0073006" resp="#resp4" type="orig" target="#nkr_note_orig_0073006"><bibl><title level="m">《中部》</title>（一〇六）<title level="m">《不動利益經》</title></bibl>（南傳一一上･三四三）。<bibl><title level="m">《中阿含經》</title><ref target="#no:26.75" type="taisho" cRef="T01n0026_p0542b03">（七五）</ref><title level="m">《淨不動道經》</title></bibl>（大正<ref target="#vol:1;page:p542c" type="taisho" cRef="T01n0026_p0542c01">一･五四二下</ref>）。</note>
<note n="0073007" resp="#resp4" type="orig" target="#nkr_note_orig_0073007"><bibl><title level="m">《雜阿含經》</title><biblScope n="29" type="卷">卷二九</biblScope></bibl>（大正<ref target="#vol:2;page:p207b" type="taisho" cRef="T02n0099_p0207b01">二･二〇七中</ref>⸺<ref target="#vol:2;page:p208a" type="taisho" cRef="T02n0099_p0208a01">二〇八上</ref>）。<bibl><title level="m">《相應部》</title>（五四）<title level="a">〈入出息相應〉</title></bibl>（南傳一六下･一九三⸺一九六）。各部廣律四波羅夷的殺戒，都載有此一因緣。</note>
<note n="0074008" resp="#resp4" type="orig" target="#nkr_note_orig_0074008"><bibl><title level="m">《相應部》</title>（一四）<title level="a">〈界相應〉</title></bibl>（南傳一三･二二二⸺二二三）。</note>
<note n="0075009" resp="#resp4" type="orig" target="#nkr_note_orig_0075009"><bibl>《<title level="m">增支部</title>･八集》</bibl>（南傳二一･二四一⸺二四九）。</note>
<note n="0075010" resp="#resp4" type="orig" target="#nkr_note_orig_0075010">參閱拙作<title level="m">《初期大乘佛敎之起源與開展》</title>（<ref target="#vol:37;page:p847" type="yinshun" cRef="Y37n0035_p0847a01">八四七</ref>⸺八四八）。</note>
<note n="0075011" resp="#resp4" type="orig" target="#nkr_note_orig_0075011"><bibl><title level="m">《般舟三昧經》</title><biblScope n="上" type="卷">卷上</biblScope></bibl>（大正<ref target="#vol:13;page:p905c" type="taisho" cRef="T13n0418_p0905c01">一三･九〇五下</ref>⸺<ref target="#vol:13;page:p906a" type="taisho" cRef="T13n0418_p0906a01">九〇六上</ref>）。</note>
<note n="0075012" resp="#resp4" type="orig" target="#nkr_note_orig_0075012"><bibl><title level="m">《攝大乘論本》</title><biblScope n="上" type="卷">卷上</biblScope></bibl>（大正<ref target="#vol:31;page:p137b" type="taisho" cRef="T31n1594_p0137b01">三一･一三七中</ref>）。</note>
<note n="0075013" resp="#resp4" type="orig" target="#nkr_note_orig_0075013"><bibl><title level="m">《中阿含經》</title><ref target="#no:26.79" type="taisho" cRef="T01n0026_p0549b03">（七九）</ref><title level="m">《有勝天經》</title></bibl>（大正<ref target="#vol:1;page:p549b" type="taisho" cRef="T01n0026_p0549b01">一･五四九中</ref>⸺<ref target="#vol:1;page:p550c" type="taisho" cRef="T01n0026_p0550c01">五五〇下</ref>）。<bibl><title level="m">《中部》</title>（一二七）<title level="m">《阿那律經》</title></bibl>（南傳一一下･一七九⸺一九〇）。</note>
<note n="0075014" resp="#resp4" type="orig" target="#nkr_note_orig_0075014">三天說，又見<bibl><title level="m">《中阿含經》</title><ref target="#no:26.78" type="taisho" cRef="T01n0026_p0547a09">（七八）</ref><title level="m">《梵天請佛經》</title></bibl>（大正<ref target="#vol:1;page:p548a" type="taisho" cRef="T01n0026_p0548a01">一･五四八上</ref>）。</note>
<note n="0076015" resp="#resp4" type="orig" target="#nkr_note_orig_0076015">光明想的修習，應用極廣，如睡時作光明想，或解說光明爲「法光明」。</note>
</p>
</cb:div>
</back></text></TEI>